ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990 ο ΤΕΥΧΟΣ 74 ο ΔΡΧ. 400 ΤΟ ΝΕΦΟΣ ΚΑΙ O x. ΜΑΝΟΣ 9 ΕΛΑΙΩΝΑΣ ο ΟΠΩΡΩΝΕΣ ® Η «ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ» 9 ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ 9 ΛΙΓΝΙΤΕΣ ΤΗΣ ΔΡΑΜΑΣ

εσείς ξέρετε... Τα ανόργανα υλικά, είναι τα πιο κατάλληλα για την µόνωση και την προστασία του σπιτιού σας εσείς ξέρετε... Τα µονωτικά υλικά πρέπει να είναι άκαυστα και να βοηθούν στην αναπνοή του σπιτιού. ΄Ετσι, εξασφαλίζουµε συνθήκες υγιεινής διαµονής και ασφαλή κατασκευή εσείς ξέρετε... Το μονωτικό υλικό που θα χρησιμοποιήσετε, πρέπει να σας προσφέρει ταυτόχρονα: ΘΕΡΜΟΜΟΝΩΣΗ & ΠΥΡΟΠΡΟΣΤΑΣΙΑ & ΗΧΟΜΟΝΩΣΗ εσείς ξέρετε... και η επιλογή σας είναι ο ελληνικός διογκωµένος περλίτης Λομῖν από ]ο ouput σα» για τ Α.Ε.Ε. ΑΡΓΥΡΟΜΕΤΑΛΛΕΥΜΑΤΩΝ ἃ ΒΑΡΥΤΙΝΗΣ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ ΔΙΟΓΚΩΣΕΩΣ ΠΕΡΛΙΤΗ KENTPO ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΩΝ EPEYNON ΑΓΙΑΣ ANNHE 23 - 182 33 ΑΓ. ΙΩΑΝΝΗΣ PEN THA. 4905045 - 4916001 - 4923179 - 4923214 TELEX 211 916 ΕΙΙΟ GR. FAX 4923214 ΥΠΟΚΙΜΑ ΘΕΣΙΝΙΚΗΣ: ΓΡΑΦΕΙΑ: ΤΣΙΜΙΣΚΗ 85 - ΤΗΛ: 280165 - 279531 ΑΠΟΘΗΚΗ: TAX. ΘΥΡ. 82 ΚΑΛΟΧΩΡΙ - ΤΗΛ: 571960 - 572353

3 Μηνιαία επιθεώρηση, Μαυρομιχάλη 39, Αθήνα 106 80, τηλ. 36.19.837 Διευθυντής Σύνταξης Μιχάλης Μοδινός Ἑυντακτική Επιτροπή Θανάσης Βαλαβανίδης, Μαρτίνος Γκαίτλιχ, Σμάρω Γιαννακοπούλου, Π.Α. Γεράκης, Ni- κος Καίσαρης, Δημήτρης Κωστόπουλος, Λεωνίδας Λουλούδης, Θανάσης Παπακώὠ- σταντίνου, Σπήλιος Παπασπηλιόπουλος, Δημήτρης Παπαϊωάννου, Γιάννης Παρα- σκευόπουλος, Πάνος Πλαγιαννάκος, Γιώρ- γος Πολίτης, Γιάννης Σακιώτης, Δήμος Τσαντίλης, Γιώργος Τσεκούρας, Τζελίκα Χαροκόπου, Κίμων Χατζημπίρος Γραμματεία: Ζίνα Μοδινού Διόρθωση: Γιάννα Κατσιαμπούρα Σελιδοποίηση: Νίκος Πισκοπάνης Φωτοστοιχειοθεσία: Ο Πολίτης, Κέκρο- πος 2, τηλ. 32.28.791 Ἐκτύπωση: Θανάσης Γκόνης, Χαρ. Τρι- κούπη 18, τηλ. 36.20.383 Βιβλιοδεσία: Νίκας, Φιλολάου 98, τηλ. 75.17.798 Ἔκδοση της Εταιρείας Οικολογίας και Ανάπτυξης, Μαυρομιχάλη 39, Αθήνα 106 80, τηλ. 36.19.837 Συνδρομές: εσωτερικού, ετήσια 3.800 δρχ. - Φοιτητές 3.000 δρχ., εξωτερικού 4.500 δρχ., ὑπηρεσιών 6.000 δρχ. Στείλ- τε ταχυδρομική επιταγή: Ἑταιρεία Οικο- λογίας και Ανάπτυξης, Μαυρομιχάλη 39, Αθήνα 106 80 ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ 6. Ελαιώνας: Ἔχω µια κολοκυθιά 8. Aulavtos: οκαλύτερος Φίλος του ανθρώπου 8. Αριστερά, εκσυγχρονισμός και συγχρονισμός 10. Βαμβάκια, τιµές, ξηρασία: µπροστά στην κρίση ΝΕΦΟΣ Τίνα Τσούτσου, Γιώργος Τσεκούρας Γιάννης Σακιώτης Γιώργος Ριτζούλης Λεωνίδας Λουλούδης 11. Οι καταλύτες, οκ. Μάνος και η ρώσικη ρουλέτα 14. Ὑπέρ των δικύκλων Γιάννης Παρασκευόπουλος Μανώλης Βορδώνης 16. ΕΙΡΗΣΘΩ ΕΝ ΠΑΡΟΔΩ Ανδρέας Παππάς ΕΝΕΡΓΕΙΑ 18. Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας στην Ελλάδα 24. Οιλιγνίτες της Δράμας (συνέντευξη) ΜΑΤΙΕΣ Νίκος Βασιλάκος Νίκος Καίσαρης, Γιάννης Σακιώτης 27. Το Ἕλος ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ 28. Οικοσυµπεριφορά σε απλά µαθήµατα ΥΠΑΙΘΡΟΣ Σµάρω Γιαννακοπούλου Ζέφη Κόλλια 30. Καταπολέμηση της παρακμής του αγροτικού κόσμου 33. INDEX Άλαίν Μπαρναμπέλ Κίμων Χατζημπίρος (επιμέλεια) ΠΑΡΑΓΩΓΗ 37. Ιχθυοκαλλιέργειες και ρύπανση 42.ΠΛΗΘΗ KAI KEPAMOI — ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ 44. Οπώρες και οπωρώνες 46.ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΑ - ΔΙΕΘΝΗ ΒΙΒΛΙΟ 51. Οικοτοπία, του Ἔρνστ Κάλλενμπαχ Διεθνές Δίκαιο και Περιβάλλον Ὑγρότοποι (πρακτικά συνάντησης WWF) ΠΟΛΙΤΙΚΗ 54. Οι Οικολόγοι Εναλλακτικοίσε σταυροδρόμι 58. Περί συνολικότητας και δημοκρατίας ΑΠΟΠΕΙΡΕΣ ΔΙΑΛΟΓΟΣ- ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ 64. Σκέψεις για τη «νέα πολιτική Δημήτρης Παπαϊωάννου Δημήτρης Κωστόπουλος Γιώργος Ριτζούλης Μιχάλης Μοδινός Γιάννης Σακιώτης Μ.Μ. Τάκης Φωτόπουλος Γιώργος Ριτζούλης 60. Για µια υπαρξιστική θεμελίωση του οικολογικού κινήµατος «Φίλιππος Νικολόπουλος Θανάσης Καλόμαλος ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/3

ο ΠΟΛΙΤΗΣ Κυκλοφορεῖ τό τεῦχος 109 Νοέμβριος 1990 Δαμιανοῦ Παπαδημµητρόπουλου, “Eni ἐσχάτη προδοσία Γιώργου Kappa, Dura lex ἡ πολιτική Αγγελου Ἐλεφάντη, "Ο,τι ἀποφάσισε 6 Κατσίκης Γιώργου Μαργαρίτη, ‘H ἐπιστροφή τῶν ἀρίστων Γιά τόν ᾽Αλτουσέρ: Γράφουν "Αγγελος Ἐλεφάν- της, Διονύσης Καψάλης, Βάσω Κιντῆ Γιώργου Γιαννουλόπουλου, Περί βάσεως καί ἐποικοδομήματος καί µιά ἀπάντηση τοῦ ᾽Αρι- στείδη Μπαλτᾶ Γιώργου Μαργαρίτη, H Μεσόγειος μπροστά στον Β᾽ παγκόσμιο πόλεμο Σοφίας Ντενίση, Γιά τό µυθιστόρηµα στόν δέκατο Evato αἰώνα Ἠλία Κούβελα, «Ἡ κόμη τῆς Βερενίκης» τοῦ Γ. Γραμµατικάκη, Σίας ᾽Αναγνωστοπούλου «Τά διηγήματα» τοῦ Lait Φάικ, ᾿Ανδρέα Πανταζό- πουλου, «Μύθος καί ἰδεολογία στή Ῥώσικη Ἐπανάσταση» τῆς “EAAns Παππᾶ Ζακύ Πρυνεντύ, Θρησκευτική ἐκπαίδευση καί σεβασμός τῆς συνείδησης Χαράλαμπου Γολέμη, Οἱ δύο ὄψεις τοῦ νομίσµμα- τος, Γιώργου Μαργαρίτη, Τά νέα µέτρα γιά τό νέφος ‘O Γιάννης Ρίτσος μιλάει γιά τήν ποίηση τοῦ Γιάννη Ρίτσου καί ἕνα σχόλιο τῆς Χρύσας Προ- κοπάκη ΕΣΤΙΑΤΟΡΙΟ ΧΟΡΤΟΦΑΓΙΑΣ ΦΛΕΣΣΑ 3 ΠΛΑΚΑ ΤΗΛ. 3248858 ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/4 τεῖστε µόνο Thy εἴόηση Ένα ΓΡΑΦΕΙΟ ANOKOMMATON TYNOY EME ΟΛΕΣ Ol ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΧΕΡΙΑ ΣΑΣ Δεν υπάρχει λόγος να κρατάτε ολόκληρες τς εφημερίδες που Sire yn prev emp te ο, Ἰητείστε µας τα αποκόμματα ὁλων Των οφηµερίδων, γα να µη μπείτε εσείς στον κόπο να τα συγκεντρώσετε. Δουλειά µας εἶναι va εγηµερωγόμαστε και να σας εγηµερώνουμε. Λκβάζουμε όλες τς εφημερίδες (ελληηκές και ξέγες) και κρατᾶ- (xd επτελείο που δουλεύει υπεύθυνα για την ειδική - acl ους ενηµέρωση. Επικονωνείστε yaZi pac! ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Apioreidou 6, 105 59, τηλ. 3215500, 3243351 AAAIN MINK Η Μεγάλη Χίμαιρα Μια άλλη άποψη για την ενωμένη Ευρώπη ΕΞΑΝΤΑΣ ΕΚΔΟΤΙΚΗ Τζαθέλλα 1 -- 106 81 Αθήνα -- Τηλ. 3604885 - H Ευρώπη; ΄Ολοι μιλούν ή κάνουν όνειρα γι’ αυτήν, αλλά κανένας δεν ξέρει τι είναι. Πραγματικότητα; Προοπτική; Ἐνημερωμένο, αποκαλυπτικό, γραμμένο µε πάθος το θιθλίο αυτό δείχνει ότι η ενιαία αγορά δεν κατασκευάζει µια οικονομική ταυτότητα HAL ούτε µια οικονομική ταυτότητα, οδηγεί από µόνη της σε µια ποινότητα πεπρωμένου. Ίσως αύριο ανακαλύψουµε ότι η Ευρώπη δεν ανταποκρίνεται στις µεγάλες προσδοκίες µας και µας επιφυλάσσει εκπλήξεις... 3622064 -- Εακ 3613065 nee Th) i

—— Νέφος: Φουτουρισμµός και κυβισμός Η εξαγγελία των «µέτρων κατά του νέφους» από τον αρμόδιο υπουρ- Υό κ. Μάνο έχει ένα µόνο θετικό στοιχείο. Δείχνει ότι η κυβέρνηση —n οποιαδήποτε κυβέρνηση-- είναι πλέον υποχρεωμένη να λάβει υπό- wn στα σοβαρά το αίτηµα της κοινωνίας για αναβάθµιση της ποιότη- τας ζωής στην πρωτεύουσα. Παρ΄ όλ΄ αυτά, τα µέτρα στρέφονται σχεδόν αποκλειστικά προς την κατεύθυνση των «καθαρών» αυτοκι- νήτων, τεχνολογίας εξαιρετικά αμφιλεγόμενης όσον αφορά την απο- τελεσματικότητά της στα ελληνικά δεδοµένα. Πράγματι, από τα µέτρα της κυβέρνησης λείπει παντελώς µια Φιλο- σοφία που θα έβλεπε την αντιμετώπιση του νέφους και γενικότερα της ζωής στην πρωτεύουσα Ws συνολικό πρόβλημα. Η αποκέντρωση έχει παντελώς λησµονηθεί, η περιφερειακή ανάπτυξη οµοίως, οι θεσµικές αναδιαρθρώσεις προς την κατεύθυνση της αποδυνάµωσης --πληθυσμιακής και διοικητικής-- της πρωτεύουσας δεν έχουν την πα- ραμικρή θέση στο «πακέτο». Ακόμη, παρά τις Φιλότιμες προσπάθειες της κυβέρνησης να εμφανισθούν τα µέτρα ὡς πολλαπλού χαρακτή- pa, αυτά δεν έχουν παρά µια παραθετική και αποσπασματική χροιά. Σχεδόν τίποτα δεν λέγεται για τη βιομηχανία, για την επαναχωροθέ- τηση ὁραστηριοτήτων, για την αποδυνάµωση της κεντρικής διοίκη- σης, για την διαχείριση του χώρου του λεκανοπεδίου. Χωρίς καµία υποδομή, χωρίς εκπαιδευµένους τεχνικούς και χωρίς αξιόπιστη διοίκηση, η χώρα σύρεται σ΄ έναν τεράστιο τζίρο όπου, εν ονόματι του εκσυγχρονισμού, τα πάντα παραδίδονται στα αυτοκίνη- τα µεγάλου κυβισμού. Η λογική των µεγάλων έργων δεν κάνει τίποτ΄ άλλο παρά να ενισχύει αυτή την υπόθεση. Ελπίδα όλων είναι λοι- πόν να ατροφήσουν ta µέτρα, όπως άλλωστε έχει συµβεί και µε προηγούμενα «πακέτα». Η αναβάθµιση της ζωής στην πρωτεύουσα δεν νοείται χωρίς το όραµα µιας µικρότερης, ανθρωπινότερης και πα- ραδομένης στη συλλογικότητα πόλης. Αντ΄ αυτού, µας προσφέρεται σήµερα το αναπαλαιωμένο µικροαστικό όραµα Tou |.X. Αλλά αυτόςο «εκσυγχρονισμός» δεν προσφέρει καµιά κοινωνική προοπτική. NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « AEKEMBPIOZ 1990/5

ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ Ελαιώνας: Ἐχω µια κολοκυθιά Ἡ υπόθεση «Ελαιώνας», αν όχι τίποτε άλλο, αποδεικνύει τη δύναμη τῶν µέσων ενημέρωσης, Στο άκουσμα του o- νόµατος Ελαιώνας όλοι, πλέον, γνωρίζουμε ότι πρόκειται για µια περιοχή πάνω από 9.000 στρέµµατα που βρίσκε- ται πολύ κοντά στο κέντρο της Αθήνας, µε ιστορική ση- µασία που πηγάζει and την Ἱερά Οδό, µε την ελιά του Πλάτωνα --θύματα και οἱ δύο τῶν κυκλοφοριακών a- ναγκών των Αθηναίων --- και µε τον ελαιώνα των 150.000 δένδρων του παρελθόντος. Μια περιοχή που αγνοούσαν ακόµη και υπουργοί, μόλις προ διετίας. Οι 5.000 κάτοικοι της περιοχής, µαζί µετους πλέον τῶν 70.000 εργαζομένους σε χιλιάδες βιομηχανικές και βιοτε- χνικές µονάδες, ζουν καθημερινά το αποκρουστικό περι- βάλλον, που οφείλεται στην ανεξέλεγκτη δόµηση, την άναρχη ανάπτυξη, τη βαριά κυκλοφορία κάθε είδους οχη- µάτων σε απαράδεκτα οδικά δίκτυα, στην υποτυπώδη έως ανύπαρκτη τεχνική και κοινωνική υποδομή, στη ρύ- πανση από βιομηχανικές και βιοτεχνικές δραστηριότη- τες και σε οτιδήποτε άλλο ενοχλητικό και κακαίσθητο στοιχείο µπορεί να φανταστεί κάποιος. Ο άµεσος συνειρ- µός, λοιπόν, που εγείρει η περιοχή ταυτίζεται µε µια απο- κρουστική εικόνα. Ἐδώ όμως υπάρχουν δυο σημαντικές εξαιρέσεις. Ἡ πρώτη αφορά τα µέσα ενημέρωσης και η δεύτερη τα πολι- τικά πρόσωπα της χώρας. Και οι δύο οµάδες βρίσκουν την περιοχή αρκετά ελκυστική. Ἡ πρώτη διότι αντλεί δε- κάδες θέµατα από τις ιδιοµορφίες της περιοχής και την πολυπλοκότητα των προβλημάτων της. H δεύτερη οµά- δα διότι την χρησιμοποιεί ὡς αρένα πολιτικής avapétpn- σης (προεκλογικά και µετεκλογικά), καθώς επίσης και για την επίλυση προσωπικών διενέξεων, είτε αυτές αφο- ρούν ενδοκοµµατικές διαφορές είτε εξωκομμµατικές είτε ακόμα διαφορές που προκύπτουν από τις επίκαιρες (και τόσο παραπλανητικές για τον ελληνικό λαό) συμµείξεις και ανταλλαγές πολιτικών χώρων και προσώπων. Σε παράσταση ή φιέστα (όπως αποκλήθηκε το γεγονός από κάτοικο της περιοχής) μετατράπηκε µια aNd τις προσπάθειες του περιοδικού Αντί, της Εναλλακτικής Κοινότητας «Παρέμβαση» και του Εξωραϊστικού-Μορ- φωτικού Συλλόγου «Άγιος Σάββας» στη συνάντηση που διοργανώθηκε την 4η Νοεμβρίου 1990 στην περιοχή Μαρ- κόνι, µε την ευκαιρία της παράδοσης ενός χώρου διαµορ- φωμένου από τα µέλη της Ἐναλλακτικής Κοινότητας «Παρέμβαση». H συνάντηση έδωσε την αφορµή να συζη- τηθεί για άλλη µια φορά το θέµα «Ελαιώνας» μεταξύ υπευθύνων και ανευθύνων, επιστημόνων και µη, περαστι- κών και μονίμων της πολιτικής ζωής του τόπου, δηµοσιο- γράφων, χρονογράφων και σεναριογράφων οι οποίοι, την εποµένη της συνάντησης, μετέφεραν όσα λέχθηκαν µε διάφορους τρόπους. Το σχόλιο αυτό δεν αποβλέπει στην περιγραφή της ατμόσφαιρας που επικράτησε στην πλατεία της οδού Α- νοιξης ούτε επίσης στην περιγραφή της τόσο θερµής ὑυπο- δοχής που επεφύλαξαν η Εναλλακτική Κοινότητα «Πα- ρέμβαση», ο Σύλλογος «Αγιος Σάββας» και το περιοδι- κό Αντί στους προσκεκληµένους (ομολογούμε εδώ ότι η ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * AEKEMBPIOZ 1990/6 Νέα Οικολογία πήγε απρόσκλητη). Ἡ ανάγκη yv αυτό to σύντομο κείµενο πήγασε από την αγανάκτηση που προ- ξενούν οι ανεύθυνες και επιπόλαιες απαντήσεις αφενός TOV πολιτικών φορέων και αφετέρου των δημοσιογράφων και αρθρογράφων που πιστεύουν ότι μπορούν να παίξουν µε το μέλλον της περιοχής του Ελαιώνα κατά το πρότυπο της κολοκυθιάς. — ‘Exo µια κολοκυθιά που κάνει τον Ελαιώνα 50% πράσινο. — Και γιατί να τον κάνει 50% πράσινο; — Au πόσο θες να τον κάνει;... Και το παιχνίδι συνεχίζεται µε διάφορες προσφορές για ποσοστά πράσινου, δρόμων, άλλων κοινόχρηστων, κα- τοικίας κ.λπ. Λίγες ήταν πράγματι οι φωνές που ακού- oape εκείνη την Κυριακή (αλλά και στο παρελθόν) να αν- τιστέκονται σ᾿ αυτό το τόσο ανεύθυνο παιχνίδι. Ανεύθυ- νο, κυρίως, διότι δεν καθησύχαζε κανένα --- ούτε τους Ka- τοίκους της περιοχής ούτε τους εργαζομένους ούτε και αυτούς που δεν έχουν άµεσο συμφέρον οικονομικό, κοι- νωνικό και περιβαλλοντικό αλλά απλώς ενδιαφέρεται για τον τρόπο αναβάθµισής της. Γιατί ---ας µην το ξεχνάµε-- 1 οποιαδήποτε άποψη περί σχεδιασμού οφείλει να λάβει σοβαρά υπόψη της, εκτός των δυνατοτήτων της περιο- χής, τοὺς περιοριστικούς παράγοντες που δημιουργούν ή θα δημιουργήσουν σοβαρά εμπόδια στην πιθανή ανάπτυ- δή της. Ἐπομένως, οι περιορισμοί αυτοί και ο τρόπος µε τον οποίο θα ξεπερασθούν είναι άµεσα συνδεδεμένοι µε την εφικτότητα οποιασδήποτε πρότασης. ‘Etat, λοιπόν, αυτά που θα έπρεπε να ακούσουμε να συζητούνται θα ή- ταν τα εξής: Πρώτον, σε ποιο βαθµό οι δραστηριότητες της βιοµη- χανίας, βιοτεχνίας, χονδρεµπορίου, μεταφορών και ακό- HQ μερικών κρατικών φορέων αποτελούν ανασταλτικό παράγοντα ανάπτυξης και για ποιους λόγους. Δεύτερον, σε ποιο βαθµό τα συμφέροντα αφενός των έξι δήµων, τμήματα τῶν οποίων απαρτίζουν την περιοχή και, αφετέρου, οἱ λειτουργικές ανάγκες της Αθήνας αποτελούν εμπόδια στο σχεδιασμό της περιοχής. Τρίτον, σε ποιο βαθµό οι αδυναμίες των υπαρχόντων μηχανισμών σχεδιασμού και εφαρµογής δυσχεραίνουν την επίλυση τῶν προβλημάτων που αναφέραμε παραπά- νω και επομένῶς αποτελούν σοβαρό ανασταλτικό παρά- γοντα στην υλοποίηση οποιουδήποτε σχεδίου έχει προτα- θεί µέχρι σήµερα. Αρχίζοντας από την πρώτη οµάδα παραγόντων, οι a- παιτήσεις της βιομηχανικής και βιοτεχνικής δραστηριό- τητας που εξελίσσεται σήµερα στην περιοχή του Ελαιώνα --και της οποίας οι λειτουργικές ανάγκες ικανοποιούν- ται ελλειπώς--- αποτελούν τον σημαντικότερο ίσως πα- ράγοντα αντίστασης προς µιαν εξέλιξη η οποία θα χαρα- κτηριζόταν κυρίως από χρήσεις κατοικίας και αναψυ- χής. Εξίσου σηµαντική θα πρέπει να θεωρηθεί η πολιτική πίεση που ασκείται από τους 70.000 εργαζομένους στην περιοχή, η οποία µε απλούς και µόνο υπολογισμούς είναι δεκατετραπλάσια αυτής τῶν 5.000 μόνιμων κατοίκων της. Παρόμοια αναγκαιότητα λειτουργίας στην περιοχή

προβάλλουν ot κλάδοι TOV μεταφορών, του χονδρεµπο- ρίου και υπηρεσίες κρατικών φορέων μεταξύ άλλων. Ἡ αδυναμία ή / και απροθυµία εφαρµογής του Ῥυθμι- στικού Σχεδίου Αθήνας (Ρ.Σ.Α.) και οι σημαντικές ελλεί- Ψεις του σε θέµατα διευθέτησης δραστηριοτήτων που αφορούν τις μεταφορές και το χονδρεµπόριο διαψεύδουν όχι µόνο τις ελπίδες διευθέτησης του προβλήματος τῶν κατοίκων του Ελαιώνα αλλά και τις ελπίδες για την ορ- θολογικότερη λειτουργία τῶν δραστηριοτήτων, που σήµε- ρα φιλοξενούνται εκεί. Ἡ ανυπαρξία µιας σαφούς και μόνιμης χωροθέτησης αυτών των δραστηριοτήτων ζημιώνει σηµαντικά την εθνι- κή οικονομία, από τη στιγµή που οι απαραίτητες επενδύ- σεις του ιδιωτικού τοµέα για την αύξηση της παραγῶγι- κότητας, µέσα από αναγκαίες επεκτάσεις, αλλά και για την εγκατάσταση αντιρρυπαντικού εξοπλισμού αποθαρ- ρύνονται από το υπάρχον κλίµα αβεβαιότητας. Δεν έχουµε µέχρι στιγμής αναφέρει τίποτα για τον πρῶ- τεύοντα, από άποψη σπουδαιότητας, παράγοντα κόστος, το οποίο βέβαια δεν ανέρχεται µόνο στα 250 δισ. που απαιτούνται για απαλλοτριώσεις. Το κόστος που θα δη- µιουργηθεί είναι πολλαπλάσιο λόγω των αναγκών της µε- τεγκατάστασης (αγορά γης, υποδομή σε δίκτυα και κτι- ριακές εγκαταστάσεις, µεταφορά εξοπλισμού ή/και αγορά νέου κ.λπ.) καιθα ΄πρεπε οπωσδήποτε να αντιµε- τῶπισθεί, ώστε η μετεγκατάσταση να επιτύχει όχι µόνο την εξυγείανση του Ελαιώνα αλλά και ένα βήμα για την οικονομία. Ὡς δεύτερο σηµείο αντίστασης για την τύχη του Ελαιώ- να αναφέραμε τα προβλήματα που δημιουργούνται από δύο κυρίως λόγους. Ο πρώτος αφορά τοὺς διαφορετικούς βαθμούς διαλλακτικότητας και εγωκεντρισμού που χα- ρακτηρίζουν τούς έξι δημοτικούς σὺν - κληρονόμους της διαμορφωμένης κατάστασης. Ο δεύτερος λόγος αφορά τις πολιτικές πιέσεις της κεντρικής κυβέρνησης, απο- σκοπούσες στη συνέχιση ή εισαγὠγή νέων δραστηριοτή- των που ικανοποιούν ευρύτερα κοινωνικοοικονοµικά συμφέροντα. “Etat λοιπόν, η συνέχιση µιας τέτοιας πολι- τικής εκ µέρους των δύο πλευρών διαιωνίζει το σημερινό αδιέξοδο. Από τη µια πλευρά, η Τοπική Αυτοδιοίκηση, λόγω έλλειψης πόρων και των απαραίτητων θεσµοθετη- µένων μηχανισμών, δεν προχωρεί στην εφαρµογή µιας πολιτικής που μακροπρόθεσμα θα επέλυε τα σηµαντικό- τερα προβλήματα της περιοχής. Από την άλλη, η κεντρι- κή κυβέρνηση αποθαρρύνεται στη λήψη ριζικών αποφά- σεων που είναι απαραίτητες στην περίπτωση του Ελαιώ- να, φοβούμενη το πολιτικό κόστος που δημιουργεί η έλ- λειψη της ευλογίας της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Από to σηµείο αυτό οδηγούμαστε αυτόματα στην τρίτη οµάδα παραγόντων, που αναφέραμε νωρίτερα. Τα νεοδη- µιουργηµένα σχήµατα σχεδιασμού και εφαρµογής πολιτι- κής (όπως Αναπτυξιακοί Σύνδεσμοι Δήμων, Ενώσεις Αναπτυξιακών Συνδέσμων) εξυπηρετούν tows την υπέρβα- ση εμποδίων που προκαλούν µεγάλα σε χωρική κλίμακα και πολύπλοκα συστήµατα (π.χ. Ελαιώνας, Καλαμάς, Αμβρακικός). Map’ 60’ αυτά, η έλλειψη εμπειρίας, ανά- πτυξης των απαραίτητων διοικητικών ικανοτήτων καιθε- σμικού υπόβαθρου δεν τοὺς επιτρέπει ακόµα να δράσουν αποτελεσματικά σε περιπτώσεις όπως αυτές του Ελαιώ- va. Εντούτοις, η εξέλιξη των σχημάτων αυτών είναι εκεί- vn που θα συμβάλει μελλοντικά στην επίλυση παρόμοιων προβλημάτων. Το ευτύχημα είναι ότι υπάρχουν κοινά αποδεκτές πα- ρεµβάσεις, οἱ οποίες πιστεύουμε ότι πρέπει να αποτελέ- σοὺν το επόµενο βήμα. Αυτές αναφέρονται είτε στη µε- τεγκατάσταση µιας σειράς βιομηχανικών µονάδων και κλάδων, όπως επιµεταλλωτήρια, χυτήρια, βυρσοδεψεία, τουβλάδικα, µπαταριάδικα, βαφεία αυτοκινήτων (για τοὺς οποίους υπάρχουν πλήρεις µελέτες μετεγκατάστα- σης από το 1985 καιτο 1988 συμπληρωματικά), είτε στην απαρχή της αποκατάστασης και ανάδειξης τῶν ιστορι- κών στοιχείων της περιοχής. Ἡ σταδιακή εφαρµογή τους θα έδινε νόηµα στην avavéwon της συνάντησης στην πλατεία Μαρκόνι για του χρόνου. Διαφορετικά, έχοντας αναγνώρίσει αυτά ὡς τα τρία καίρια σηµεία αντίστασης στον ολοκληρωμένο σχεδια- σµό του Ελαιώνα, και έως ότου ξεπερασθούν ot ενδογε- νείς αδυναμίες nov δημιουργεί η πραγματικότητα και όχι τα λεχθέντα TOV προσκεκληµένων, οι κάτοικοι της πε- ριοχής Μαρκόνι θα απολαμβάνουν µόνο τις χαρές που προσφέρουν o1 δικές τους παρεμβάσεις µέσα στο χώρο. Τίνα Τσούτσου Γιώργος Τσεκούρας ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ © ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/7

ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ Αµμίαντος: 0 καλύτερος φίλος του ανθρώπου «Βρίσκεται παντού. Στη στέγη µας, στην ανθεκτική µας θερμοµόνώση, στην καπνοδόχο µας, στα φρένα των αυ- τοκινήτων, εσχάτως και στο νεράκι που πίνουμε. Αυτό το εξαιρετικό υλικό δεν µας εγκαταλείπει ποτέ. H ΕΥΔΑΠ, αλλά και οι κατά τόπους υδρευτικές επιχειρήσεις, έχουν προ πολλού µεριμνήσει ώστε οιτόσο απαραίτητες για την υγιεινή µας διατροφή ives αµιάντου να περιέχονται στην .. «αναγκαία αναλογία στο νερό που πίνουμε. Σχεδόν όλο το ὑδροδοτικό δίκτυο των αστικών περιοχών αποτελείται από αμιαντοσωλήνες. Αλλά παρά τις διαβεβαιώσεις των αρμοδίων της EY- ΔΑΠ, η κανονική ροή σε ίνες αµιάντου δεν µπορεί ακόµη να θεωρηθεί επαρκής. Ἐπαφίεται στον πατριωτισμό και την καλή θέληση τῶν τεχνικών υπηρεσιών των κατά τό- mous ΕΥΔΑΠ, που ενώνοντας τους σωλήνες κατορθώνουν (πολύ συχνά, αποδεδειγμένα) να σπάνετις άκρεςτους, µε αποτέλεσµα να γίνεται διαρροή ινών. Ακόμη, στους αφα- νείς νέους συνδρομητές που, συνδέοντας την παροχή τους µε κάποιον κεντρικό αγὠγό (μέθοδος ζωστήρα), τρυπούν το αμιαντοτσιµέντο απελευθερώνοντας δισεκα- τομμύρια ίνες στο πόσιμο νερό. Ας μιλήσουμε όµως λίγο σοβαρά. Οι τελευταία εµφανι- σθείσες ανησυχίες, που ξεκίνησαν από µια κινητοποίηση 183 πολιτών της συμπρωτεύουσας, είναι εύλογες. Διότι δεν αρκούν οι ...επιστημονικού κύρους ανακοινώσεις εφησυχασμού από τον διοικητή της ΕΥΔΑΠ ούτε βέβαια οι παρόμοιες τῶν βιομηχάνων αμιαντοτσιµέντου περί κα- ταλληλότητας του υλικού που χρησιµοποιείται στις σω- ληνώσεις ύδρευσης. Ἠδη η έρευνα στον υπόλοιπο κόσµο έχει αποδείξει πως, µετά την διαπίστωση ότι η εισπνοή ινών αμιάντου προκαλεί καρκίνο του πνεύμονος, «δεν µπορεί να αποκλεισθεί σήµερα το ενδεχόμενο οι καταπι- νόµενες ίνες αµιάντου να προκαλούν καρκίνο» (Παγκό- σµια Οργάνωση Υγείας). Γι’ αυτό και από τον Αύγουστο του 1996 έχει αποφασισθεί στις ΗΠΑ να απαγορευθούν οι σωλήνες αμιαντοτσιμέντου που χρησιμοποιούνται στην ύδρευση. : Αλλά και στην Ἑλλάδα, σε έρευνα που πραγµατοποίη- σε το Εθνικό Ἵδρυμα Ερευνών στην Κέρκυρα, αποδείχτη- κε ότιτο νερό, λόγω σκληρότητας, αποσπά µεγάλο αριθ- HO ινών από τους αγὠγούς αμιάντου, mov υπάρχουν στο δίκτυο της πόλης. Το αποτέλεσµα αυτό δεν ισχύει βέβαια για περιοχές µε µαλακά νερά, όπως η Αθήνα, αλλά δεν αποκλείεται, σε µια μελλοντική πιθανή οξινοποίηση των νερών, να συμβεί το ίδιο. Ακόμη, οι παλιοί αποσυρόµενοι σωλήνες εγκαταλείπονται χωρίς προφυλάξεις µε κίνδυνο να μολύνουν τα υπόγεια νερά καθώς αποσαρθρώνονται. Το πρόβλημα φαίνεται πως λαμβάνει τεράστιες δια- στάσεις στη Θεσσαλονίκη. Το πρόγραµµα μεταφοράς νε- ρού από τον Αλιάκμονα προχωρεί κανονικά, την ίδια στιγµή που στα νερά του ποταμού βρέθηκαν τρομακτικές ποσότητες ινών αµιάντου. Οι ειδικοί υπόσχονται va βρουν τις «πηγές» των ινών και να εκτρέψοὺν µε κατάλ- ληλα φράγματα ή να διυλίσουν τα αμιαντοφόρα νερά. Οι 183 πολίτες που κινητοποιήθηκαν, ζήτησαν εγγυήσεις για το θέµα από την υδρευτική εταιρεία, οι οποίες δεν δόθη- καν βέβαια. Δόθηκαν όµως 14 εκατομμύρια δραχμές στο Πανεπιστήµιο της Θεσσαλονίκης για να πραγµατοποιή- σει την προαναφερθείσα έρευνα. Κρίμα... Μια καλή ευ- καιρία για την ισόβια διασφάλιση αμιαντούχου νερού για τους Θεσσαλονικείς κινδυνεύει να χαθεί, και να παραµεί- νουν δέσµιοι τῶν τεχνικών που θα κόβουν καιθα ράβουν σωλήνες όποτε χρειαστε(... Γιάννης Σακιώτης Αριστερά, εκσυγχρονισμός και συγχρονισμός Ἡ συζήτηση για την περιβόητη «διαχωριστική γραμμή» μεταξύ Δεξιάς και αντιδεξιάς, όπως και ο γενικότερος προβληματισμός για το σύστημα τῶν πολιτικών κομµά- των στη χώρα µας απασχολεί ta τελευταία χρόνια ένα ευ- ρύτερο κοινό, ιδίως όμως των αριστερών πολιτικών πε- ποιθήσεων ή καταβολών. Στο Αντίτης δης Οκτωβρίου (τ. 448), µέλη του Συνασπισμού προβληματίζονται για το ζή- THUG των συμμαχιών και εκθέτουν την άποψή τους στο ντοκουμέντο «Συνασπισμός: οι συμμαχίες και η κρίση». Ωστόσο, η όλη προβληματική δεν αφορά µόνον τον Συ- νασπισµό της Αριστεράς και της Προόδου ούτε µπορεί να εξαντληθεί µε δύο τρία ανοικτά για τους αριστερούς ερωτήματα (π.χ. αν ήταν σωστή ή λάθος η σύμπραξη του Συνασπισμού µε τη Ν.Δ. στην περσινή κυβέρνηση Τζαννε- τάκη, αν είναι ορθό να συγκλίνουν τώρα µετο ΠΑΣΟΚ µε όρους στρατηγικούς ή τακτικούς κ.λπ.). Πίσω όµως and ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * AEKEMBPIOZ 1990/8 τις παλινδροµήσεις υπάρχει η δύναμη που κινεί to εκκρε- µές, δηλαδή η αναντιστοιχία κοινωνίας και κομματικών εκφράσεων... Αν και το Ντοκουμέντο στο Αντί δεν θέτει ευθέως τέ- τοιο ζήτημα, θα μπορούσε κανείς να διακρίνει σήµερα ότι στην πολιτική δεν υπάρχουν αιώνια σηµεία αναφοράς ό- πως ο Πολικός Αστέρας. Είναι φανερό ότι το γραμμικό σχήµα Δεξιά - Κέντρο - Αριστερά, το οποίο επί δύο αιώ- veg πρόσφερε ένα μάλλον αξιόπιστο σύστηµα προσανα- τολισμού, αδυνατεί πλέον να απεικονίσει µε ακρίβεια τη σηµερινή πραγματικότητα. Μερικές φορές οδηγεί ακό- μα και σε µεγαλοπρεπείς συγχύσεις: Ποιες είναι, ας πού- με, οἱ «αριστερές» και ποιες οι «δεξιές» δυνάµεις στα νέα Κοινοβούλια των ανατολικοευρωπαϊκών χωρών; To πρόβλημα, αν και γενικεύθηκε τελευταία, έχει ήδη κάποια ηΠλικία. ΒἩασανίζει, λόγου χάριν, τον κόσµο της

πολιτικής οικολογίας από την αρχή της συγκρότησής του. Ἡ πράσινη πολιτική δεν είναι δυνατό να καταταγεί στη Δεξιά, στο Κέντρο ή την Αριστερά µε την παραδο- σιακή και γενικώς αναγνωρίσιμη έννοιά τους, εκτός ίσως αν προχωρήσει κανείς σε παραδοχές µάλλον χονδροει- δείς και αθέµιτες. Ὑπάρχει βέβαια η ιδιαίτερου βάρους κοινωνική διάσταση της πράσινης πολιτικής και το κρι- τικό - ουτοπικό της σχέδιο για τον κόσµο, τα οποία είναι και αιτήµατα µιας αριστερής παράδοσης, απελευθερωτι- κής, ανθρωπιστικής και επίκαιρης όσο ποτέ. Ωστόσο, η γενικώς παραδεκτή Αριστερά, µετά από το μακροχρόνιο διαζύγιο του πλειοψηφικού της κορμού από τον κριτικό και απελευθερωτικό Λόγο, θα δυσκολευθεί πολύ να απο- καταστήσει τη χαμένη τιµή της. Και δεν γίνεται να φέ- povv σε πέρας κάποιοι άλλοι αυτό το έργο για λογαρια- ond της. Ἡ σύγχυση nov προκαλεί σήµερα το γραμμικό σχήµα Δεξιά - Αριστερά έχει στο κέντροτης την ιστορική αποτυχία της παραδοσιακής Αριστεράς. Ἡ πολιτική οικολογία δεν βαρύνεται µε ανάλογα ιστο- ρικά χρέη’ αυτό όµως δεν την γλιτώνει από το δύσκολο πρόβλημα των συμμαχιών και των ιεραρχήσεων. Αυτό τον ογκόλιθο, ποὺ υπάρχει στο δρόµο τους, οἱ εγχώριοι οικολόγοι δεν τον έχουν δυστυχώς ούτε καν Ψηλαφήσει, σ᾿ αυτό το μικρό διάστηµα πολιτικής τους ύπαρξης. Αν- τίθετα, οι αριστεροίτου Συνασπισμού έχουν αρκετή πείρα για να καταλάβουν ότι έφθασε να κλείνει ακόµα και το οπτικό τους πεδίο. Προσπαθούν λοιπόν να κυλήσουν τον ογκόλιθο δεξιά ή αριστερά και τραυµματίζουν τα χέρια τους. Τραυματισµένοι βγήκαν από το «πείραμα Τζαννε- τάκη», τραυματισµένοι βγαίνουν και από τη νέα προσέγγι- ση µε το ΠΑΣΟΚ. Η νέα τους πρόταση για απελευθέρωση της φραγµένης λεωφόρου «προσδιορίζεται πρωτίστως a- πό την κυρίαρχη σ᾿᾽ αυτή την κρίσιµη φάση αντίθεση εκ- συγχρονισμού-καθυστέρησης». Μ᾽ αυτή την πρόταση θα μπορούσαμε να ανοίξουμε έναν διάλογο εξαιρετικά χρήσιμο. Ωστόσο, το ζεύγος εκσυγχρονισµός-καθυστέρηση είναι τόσο ασαφές και πολυχρησιμοποιηµένο, ώστε κινδυνεύουµε να συζητάµε µε φάντασμα ή µε χαμαιλέοντα. Τι σηµαίνει αλήθεια «Ευρώ- TH» ή «πρόοδος» (λέξεις - κλειδιά σε µια συζήτηση περί εκσυγχρονισμού) για τους αριστερούς µετά την πτώση του Τείχους; Είναι περισσότερο σύγχρονο το να ανθήσουν επιτέλους οι (οικονομικοῦ. αριθμοί; Μήπως, χωρίς οικο- λογική και περιβαλλοντική αναβάθμιση του ελλαδικού χώρου, δεν θα είμαστε καταδικασµένοι να καταστρέφου- µε αν όχι το οικονομικό, βέβαια πάντως το ανθρώπινο κεφάλαιο; Φοβάμαι ότιη απάντηση θα αργήσει. ΆἉλλα εί- ναι σήµερα τα προβλήµατα επιβίὠσης του Συνασπισμού. Ο ώριμος κόσμος της Αριστεράς και ο νηπιακός κό- σµος της οικολογίας δεν έχουν ακόµα κοινό κώδικα επικοινωνίας’ μοιράζονται όµως κατά παράδοξο τρόπο µια κοινή αποτυχία να επωφεληθούν από την κρίση του ΠΑΣΟΚ. Από την κρίση αυτή επωφελήθηκε µέχρι τώρα µόνον η Νέα Δημοκρατία, µε τα γνώστά αποτελέσµατα. Ὅταν το σκάνδαλο Κοσκωτά έμοιαζε να καταργεί κάθε πολιτική αξιοπιστία του Ανδρέα Παπανδρέου, η Αριστε- ρά φαντάσθηκε (μάλλον αφελώς) ότι η διάλυση του ΠΑ- ΣΟΚ επίκειται και προσπάθησε να καρπωθείτα ανάλογα. H εσπευσµένη συμμετοχή tov Οικολόγων Εναλλακτικών στις βουλευτικές εκλογές (προσοχή, όχι η συγκρότησή τους) είχε επίσης σχέση µε τέτοιες ανεδαφικές υποθέσεις. - "Eva χρόνο µετά, έχει µάλλον αποδειχθεί η αντοχή του ΠΑΣΟΚ, όπως και η αντοχή του παραδοσιακού δεξιού στοιχείου µέσα στην ενισχυθείσα Νέα Δημοκρατία. Ο κ. Ανδριανόπουλος το γνωρίζει από πρώτο χέρι. Εκσυγχρονιστική - ευρωπαϊκή ώθηση είναι αδύνατο να υπάρξει ως πρόταση εξουσίας στη σηµερινή Ελλάδα χωρίς έναν σοσιαλδηµοκρατικό πόλο («κεντροαριστερό», σύμ- Qwva µε την παραδοσιακή πολιτική τοπογραφία). Και av- τός µόνον από το ΠΑΣΟΚ µπορεί να προέλθει, σε συνερ- yaoia βέβαια µε δυνάµεις από το Συνασπισμό. Αυτή είναι η µόνη ρεαλιστική δυνατότητα, όσο και αν στη σοσιαλ- δημοκρατική συνιστώσα της EAP ή της Νέας Πορείας προκαλεί προς το παρόν αλλεργία: δυστυχώς γι’ αυτούς (και για µας), όταν οι εκσυγχρονιστές της Πρώτης χτυ- πούσαν όχι µόνον τον Κουτσόγιωργα αλλά και tov Σηµί- τη, πριόνιζαν το κλαδί επάνω στο οποίο κάθονταν. Ο Χα- ρίλαος Φλωράκης δίνει τώρα, ανενόχλητος, την τελευ- ταία τσεκουριά. Ἡ μεταπαπανδρεϊκή περίοδος πλησιάζει, για βιολογι- κούς λόγους. Τότε η συζήτηση περί εκσυγχρονισμού θα παύσει να είναι απλή φιλολογία και θα συνδεθεί «με την ευρωπαϊκή λογική και εὐρωπαϊκή διάσταση της προοπτι- κής της». Κανένας κίβδηλος και άγονος εθνοκεντρισµός, όπως τον αποκαλεί το Ντοκουμέντο στο Αντί, δεν θα µπορεί να αποκρύψει τη διαφορά μεταξύ εκσυγχρονισµέ- νου και σύγχρονου. Δηλαδή μεταξύ αυτού που ακολουθεί τις HOSES αφενός και αυτού που απαντά στα πραγματικά προβλήματα του καιρού µας αφετέρου. Σε µια τέτοια συ- ζήτηση, η πολιτική οικολογία µπορεί να είναι ο καλύτε- POs ανατόµος αυτής της διαφοράς. Γιώργος Ριτζούλης NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ο ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/9

ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ Βαμβάκια, τιµές, Enpacia, αλάτι: μπροστά στην κρίση Μετά and πέντε χρόνια, µε την ευκαιρία µιας εκπαϊδευτι- κής εκδροµής, ξαναγύρισα στην κοινότητα της πεδινής Φθιώτιδας, όπου έζησα περισσότερο and ένα χρόνο ερευ- νώντας την κοινωνική και οικονομική της εξέλιξη. Τότε, στα 1985, η κοινότητα ήδη εθεωρείτο συγκριτικά πολύ α- νεπτυγµένη, όπως άλλωστε καιη πλειοψηφία των υπόλοι- πων πεδινών κοινοτήτων του νομού, σε αντίθεση µε τις κοινότητες TOV ηµιορεινών και ιδιαίτερα των ορεινών πε- ριοχών. Το βαμβάκι που είχε διαδεχθεί το ρύζι ---κυρίαρχο προϊόν του τόπου στην μεταπολεμική εποχή--- ευνοημένο από τις κοινοτικές επιδοτήσεις πρόσφερε όχι µόνο τη δυ- νατότητα μεγάλων εισοδημάτων αλλά και την οικονοµι- κή πρόσβαση στην απορρόφηση της νέας τεχνολογίας, ε- κτοπίζοντας ολοένα και περισσότερο τη διαθέσιμη εργα- σία στο χωριό. Ἠταν µια εποχή παχιών αγελάδων, κα- θώς οι εγγυηµένες τιµές ήταν υψηλές, η κρατική συγκέν- τρωση ιδιαίτερα ανεκτική ὡς προς την τήρηση τῶν προ- διαγραφών κατάταξης του παραδιδόµενου σύσπορου προϊόντος αλλά και τα χωράφια ξεκούραστα, απαλλαγ- µένα από τα αλάτια, χάρη στην ορυζοκαλλιέργεια και το συνεχές ξέπλυµα του νερού, που συστηματικά και σε a- φθονία παρείχε το αρδευτικό έργο της μεταπολεμικής πε- ριόδου. Δεν χρειαζόταν κάποια αξιοσημείωτη ερευνητική οξυδέρκεια για να διαπιστωθεί η αρχόµενη συσσώρευση πλούτου στο προπολεµικό αλλά και προχθεσινό «λασπο- χώρι». O οικοδοµικός οργασμός, τα θηριώδη τρακτέρ, οι γεμάτες ταβέρνες μαρτυρούσαν την αλλαγή στον τρόπο παραγωγής αλλά και ζωής τα τελευταία χρόνια. Στον αδαή επισκέπτη, και η σηµερινή εικόνα του χω- ριού δεν αφίσταται σηµαντικά εκείνης τῶν µέσων της δε- καετίας του ᾿80. Μάλιστα στο επίπεδο τῶν πρώτων εντυ- πώσεων κερδισµένη βγαίνει η σηµερινή εικόνα. Τα σπίτια δεν είναι πια µόνο νεόκτιστα αλλά και νεόπλουτα (στέγες «σαλέ», μάρμαρα παντού, καλλωπιστικοί κήποι φροντι- σµένοι κ.τ.λ.), η πλατεία δενδροφυτευµένη, οι πιτσαρίες και τα ουζάδικα στη θέση των παλιών κουτουκιών «μόνο για άνδρες», το άνετο σουπερμάρκετ στη θέση του µονα- δικού κινηματογράφου, από χρόνια θύμα του βίντεο. Ὁ- Has οι συζητήσεις στα εναπομείναντα καφενεία είναι a- νήσυχες. Av δεν είχε προηγηθεί η δεκαετία της εκσυγχρο- νιστικής anoysiwons, θά ᾿λεγα ότι, σε σχέση µε τα επικα- λούμενα επιχειρήματα, θα μπορούσαν να είναι και αγῶ- νιώδεις. Τα µαντάτα για την στροφή της Κοινής Aypoti- κής Πολιτικής και τον περιορισμό των επιδοτήσεων στο βαμβάκι επιτέλους έφθασαν και εδώ. Οι μηχανισμοί συγ- κέντρωσης έπαυσαν να είναι τόσο απροκάλυπτα «φιλοα- γροτικοί». Οι μικροί παραγωγοί που επιμένουν στο ρύζι παραδίδουν το προϊόν στο εμπόριο, το οποίο έχει όλη την διαπραγματευτική άνεση να τους εξοφλήσει µετά έξι µή- νες. Πάνω an’ όλα οι φήμες για φορολόγηση τῶν αγρο- τών ξυπνούν ακόµα --ή κὺρίῶς-- και σε γεωργούς των 500 στρεμμάτων µνήµες Μαρίνου Αντύπα. Αλλά τα βάσανα δεν τελειώνουν εδώ. Το µεγάλο µαρά- ζι φέτος είναι η τρομερή, για τα δεδοµένα της περιοχής, πτώση tov αποδόσεων. Ἔχοντας ξεπεράσει από πενταε- thas το κατώφλι των 250 κιλών ανά στρέµµα για το βαµ- ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/10 Baxi, σήµερα, αποδόσεις της τάξεως των 60-100 κιλών δικαίως θεωρούνται σαν καταστροφή. Περπατώντας στους αγρούς βλέπεις έτοιµες για συλλογή φυτείες που δεν ξε- περνούν το 1/3 του κανονικού ύψους τοὺς, µε µισάνοι- χτες και καχεκτικές κάψες, τις οποίες µόνο προσεκτικά χέρια και όχι οι πανάκριβες βαμβακοσυλλεκτικές µηχα- γές μπορούν να μαζέψουν, έτσι, για την τιµή των όπλων. Οι πάντες μιλούν για την ξηρασία και τα «αλάτια» που έ- χουν ανέβει πάνω στα χωράφια. Ἔτσι και πάλι οθεός του ουρανού αναλαμβάνει τις ευθύνες της δυστυχίας ποὺ ανα- λογούν στο θεό ενός «εκσυγχρονισμού» απλοϊκού, µονο- µανούς, βραχυπρόθεσµου. Πράγματι, η ξηρασία είναι γεγονός. H ανακουφιστική κοίτη του Σπερχειού, άλλοτε γεμάτη νερό, σήµερα στο - Ψος της εθνικής οδού μοιάζει περισσότερο µε µεγάλο κα- ταπράσινο χαντάκι. Αλλά αυτή η εξήγηση δεν αρκεί. Ἡ αύξηση της συγκέντρωσης τῶν αλάτων στο έδαφος, εν µέρει φυσική λόγω τῶν ιδιαίτερων συνθηκών στην περιο- χή (βαριά εδάφη µε πολύ άργιλο και ιλύ που δυσχεραί- νουν την έκπλυση TOV υδατοδιαλυτών αλάτων), επιταχύ- νεται από τις επικρατούσες ακατάλληλες καλλιεργητι- κές πρακτικές. H µείωση tov παροχών του Σπερχειού, ὁό- χι τώρα αλλά από χρόνια, αντιμετωπίζεται µε νερό που αρδεύεται από τις στραγγιστικές τάφρους. Εξάλλου, πα- pa την προβληματική στράγγιση, εξακολουθεί η εὐκολη λύση του «καψίµατος» της καλαμιάς ενώ η εγκατάλειψη της ορυζοκαλλιέργειας αλλά και τῶν συστηµάτων Ύενι- κότερα αμειψισποράς - αγρανάπαυσης υπέρ της κερδο- φόρου µονοκαλλιέργειας του βαμβακιού μπορούν έστω και συνοπτικά να ερμηνεύσουν την επιστροφή της παθο- γένειας TOV εδαφών, ακυρώνοντας τον πρωταρχικό λόγο εκτέλεσης του μεταπολεμικού αρδευτικού έργου. Σήµερα όλοι μιλούν για τα «αλάτια». Χτες όλοι μιλούσαν για τι- µές, μηχανήματα, δάνεια, αποδόσεις, νερό κι άλλο νερό... Σκέφτομαι αυτές τις παλιές συζητήσεις όπου δύσκολα κρύβονταν ο θαυμασμός για τα «μηχανήματα» και η έ- παρση των υψηλών συγκοµιδών, όχι τόσο του πλούτου που τις συνόδευε. Τις συγκρίνω µε τον σημερινό σχεδόν φόβο µπροστά στις απρόβλεπτες εξελίξεις. Μπαίνουµε σε µια νέα εποχή σίγουρα. H τεχνολογία είναι εδώ (τρα- κτέρ µε λέιζερ για την ισοπέδωση των αγρών αποσπούν θαυµαστικά σχόλια) αλλά και η ανάγκη µιας νέας yewp- γίας πρόδηλη όσο και απειλητική, µε τους γεώπόνους στα γραφεία και τους υπουργούς απλώς να... ὑπουργεύ- ουν, όταν ένας εκσυγχρονισμός του «εκσυγχρονισμού» βρίσκεται επί θύραις. Λεωνίδας Λουλούδης

Οι καταλύτες, 9ο κ. Μάνος και η ρώσικη ρουλέτα του Γιάννη Παρασκευόπουλου Στο προηγούμενο τεύχος µας είχε δημοσιευθεί ένα αρκετά αισιόδοξο άρθρο του Πάνου Πλαγιαννάκου για τα καθαρά αυτοκίνητα και τους καταλύτες. Ο συντάκτης του άρθρου είχε προσπαθήσει να είναι αντικειμενικός: «Φυσικά ουδείς ισχυρίζεται στα σοβαρά», έγραφε, «πως η καταλυτική τεχνολογία αποτελεί πανάκεια για την επίλυση του προβλήματος τής ατμοσφαιρικής ρύπανσης της πρωτεύουσας». Τι ήθελε να το πει; Αμέσως βρέθηκε κάποιος να ισχυριστεί αυτό ακριβώς — το περί πανάκειας -- που κανείς µέχρι τότε δεν ισχυριζόταν στα σοβαρά. Και το πράγµα δεν θα είχε καµιά σηµασία, αν αυτός ο κάποιος δεν ήταν ο ίδιος 0 αρμόδιος υπουργός Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και 4ημοσίων Ἐργων. ‘Etat από τις 8 Νοεµβρίου n συζήτηση για τους καταλύτες και το γέφος έχει περάσει σε µια φάση κάθε άλλο παρά ακαδημαϊκή, καθώς ο θεωρητικά υπεύθυνος υπουργός συμπεριφέρεται ανοιχτά σαν πλασιέ αυτοκινήτων. Μ ετις αναλύσεις του κ. Μάνου σ᾿ ένα µόνο σηµείο μπορούμε να συμφωνήσουμε: ότι το 75% του νέ- ous προέρχεται and τις εξατµίσεις τῶν αυτοκινήτων. Απέναντι στο a- διαμφισβήτητο αυτό δεδομένο, υπάρ- χουν δύο απόψεις διαµετρικά αντίθε- τες: η κρατική άποψη, για τους κατα- λύτες και τα καθαρά ΙΧ --με ή χωρίς εισαγῶωγικά--- και η οικολογική άπο- Ψη για συρρίκνωση της αυτοκίνησης, τουλάχιστον µέσα στην πόλη. H διεθνής εμπειρία, η Αθήνα και to Λος Αντζελες H κυβερνητική άποψη έχει ήδη δοκι- µαστεί σε άλλες χώρες. Ἡ περίπτῶση του Λος Αντζελες είναι ίσως η πιο χα- ρακτηριστική: τόσο επειδή τα κλιµα- τικά δεδοµένα --ηλιοφάνεια, θερµο- κρασίες, άνεµοι-- μοιάζουν αρκετά µε αυτά της Αθήνας, όσο και γιατί η μεγαλούπολη της Καλιφόρνια αποτε- λεί σήµερα την «τελειότερη» περίπτω- ση εξυπηρέτησης του ΙΧ, κάτι που δεν αφήνει κανένα περιθώριο να συνδέ- σουµε την εκεί ρύπανση µε οποιαδή- ποτε ανεπάρκεια της οδικής ὑποδο- µής, όπως προσπαθεί να κάνει ο κ. Μάνος µε την Αθήνα. Γι’ αυτή λοιπόν την πόλη ---διαβά- ζουμε στο άρθρο του Π. Πλαγιαννά- KoU— χρειάστηκαν τουλάχιστον 6-7 χρόνια από την καθιέρωση των κατα- λυτικών αυτοκινήτων για να σταµατή- σειη ρύπανση να επιδεινώνεται. Σήµε- pa, περισσότερο από 15 χρόνια µετά,’ το πρόβλημα παραμένει άλυτο, έστω κι αν έχει αµβλυνθεί κάπως. Ακόμα όµως καϊιη περιορισμένη αυτή άµβλυν- ση δεν µπορεί να χρεωθεί ολόκληρη στο ενεργητικό της «καταλυτικής» τεχνολογίας, καθώς συμπίπτει χρονι- κά µε την επαναδημιουργία ενός εκτε- ταµένου δικτύου µέσων σταθερής τρο- χιάς σ᾿ όλη την έκταση της πόλης. Ὁ- µως, TO πιο χαρακτηριστικό είναι η δηλωµένη αδυναμία να συγκρατηθεί η ρύπανση στα «επιτρεπτά» όρια, ακό- μα και µετις αναμενόμενες --σημαν- τικές--- βελτιώσεις της καταλυτικής τεχνολογίας, ακόµα και µε χρονικό ορίζοντα ολόκληρη την επόµενη εικο- σαετία: ο στόχος για πηλεκτροκίνηση του 70% των ΙΧ µέχρι το 2010 θα µπο- ρούσε να θεωρηθεί ισοδύναμος µε συρ- ρίκνωση της αυτοκίνησης κατά τα δύο τρίτα. Αρκεί µια απλή σύγκριση των στοι- χείων αυτών µετις πρόσφατες εξαγγε- λίες του κ. Μάνου για να γελοιοποιη- θεί ολόκληρη η κυβερνητική πολιτική. Στηριγµένη απλώς στη μαγική πώλη- ση καταλυτικών IX και σε 4-5 νέα οδι- κά έργα, μάλλον δυσµενή για το περι- βάλλον, η κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι σε 6-7 χρόνια θα έχει πετύχει τους στόχους που η πλουσιότερη µητρόπο- An των ΗΠΑ, κατάφορτη από αυτοκι- νητόδροµους και καταλυτικά αυτοκί- νητα, απέτυχε ακόµα και να προσεγ- γίσει. Αυτή λοιπόν είναι η κρατική πρότα- ση για το νέφος: τελείως αναξιόπιστη για την αναπνοή µας, απόλυτα αξιόπι- στη, όµως, για την προώθηση άλλων σκοπιµοτήτων. — Ἡ εξέλιξη της αγοράς αυτοκινή- των δείχνει να ενδιαφέρει την κυβέρ- νηση πολύ περισσότερο απ᾿ ό,τι το ίδιο το νέφος (βλ. καιτις συμπληρωμα- τικές δηλώσεις του κ. Μάνου µια µό- λις µέρα µετά τις αρχικές εξαγγελίες). — Ἡ συστηματική εκποίηση της ά- χτιστης δημόσιας γης (µε τον μηχανι- σµό των κτηµατικών ομολόγων) θεω- ρείται δεδομένη. Το ίδιο δεδομένη θεω- ρείται και η --καταστροφική--- ένταξη των 9.000 στρεμμάτων του Ελαιώνα στο σχέδιο πόλης, καθώς και η ενί- σχυση τῶν οικιστικών πιέσεων στις α- ραιοχτισµένες περιοχές, µε βασικό µοχλό τους περιφερειακούς αυτοκινη- τόδροµους και το νέο αεροδρόμιο των Σπάτων. — Στον περιαστικό χώρο, σχεδόν όλον διεκδικούµενο από καταπατη- τές, οι δασικές υπηρεσίες εξοβελίζον- ται από κάθε προληπτική παρέμβαση, ώστε να εξασφαλιστεί στο δικαστήριο η ισότητα τῶν οικοπεδοφάγων απέ- ναντι στο Δημόσιο. — Μέσα στην πόλη, το κύριο βάρος δίνεται στην ενίσχυση του ρόλου του ΙΧ, ακόµα και µέσα στο ὑπερκορε- σµένο κέντρο: προβλέπονται -- ούτε λίγο ούτε πολύ--- 25.000 νέες θέσεις στάθµευσης στο κέντρο, καθώς και άρση τῶν σημερινών περιορισμών του δακτυλίου. — Ἡ δηµόσια συγκοινωνία αφήνε- ται στην κυριολεξία να διαλυθεί. Ἡ αναδιάρθρωσή της παραπέμπεται στις καλένδες του υπόγειου µετρό που, ακόμα κι αν λειτουργήσει κάποτε, θα έχει µάλλον συμβολικό χαρακτήρα. — Ἡ προσέλκυση επενδύσεων ---βιο- μηχανικών και µη--- θεωρείται πρώτη προτεραιότητα, ακόµα και για την NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ © ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/11

ὑπερκορεσμένη περιοχή της πρωτεύου- σας, Ἐδώ και πολύ καιρό, άλλωστε, η αποκέντρωση δεν ακούγεται πια ούτε καν σαν λέξη, Πρόκειται λοιπόν για ένα πραγµατι- κό σκάνδαλο. Αντί για λιγότερο αυτο- κίνητο και περισσότερο πράσινο, εκ- ποιείται κάθε δυνητικός πνεύμονας της πόλης και προωθούνται µε κάθε δυνατό τρόπο οι πὠλήσεις αυτοκινή- των. Σε οποιοδήποτε άλλο µέρος του κόσμου, θα είχαν ξεσηκῶθεί και οι πέ- τρες. Αν εδώ δεν συμβαίνει κάτι τέ- τοιο, είναι γιατί υπάρχει η ---οικουµε- νική--- μυθολογία για τους καταλύτες και τα «καθαρά» αυτοκίνητα. Ἑίμα- ote λοιπόν αναγκασμένοι να εξετά- σουµε το θέµα και από την τεχνική του πλευρά. Τι δεν είναι ο καταλύτης Ο καταλύτης είναι µια συσκευή που δεν μειώνει την παραγωγή ρύπων του κινητήρα, εμποδίζει ὁμῶς την απελευ- θέρωσή τους στην ατμόσφαιρα: όταν λειτουργεί, μετατρέπει το µεγαλύτερο µέρος τῶν ρύπων σε άλλα αέρια, κυ- ρίως διοξείδιο του άνθρακα, που έτσι παράγεται σε πολλαπλάσιες ποσότη- τες an’ ό,τι στα συμβατικά αυτοκί- νητα. Αυτό και µόνο το στοιχείο δείχνει ότι μακροπρόθεσμα η τεχνολογία τῶν καταλυτών οδηγείται σε αδιέξοδο, καθώς το «φαινόμενο του θερµοκη- πίου» θα µας υποχρεώσει αργά ή γρή- yopa σε δραστικές περικοπές στις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. Ἔτσι, οι βιομηχανίες αυτοκινήτων έχουν επιδοθεί σε αγώνα δρόμου για να προλάβουν στο μεταξύ ν᾿ αποσβέσουν τα τεράστια ποσά που είχαν επενδύσει στην καταλυτική τεχνολογία. Κάτι té- τοιο ισχύει ιδιαίτερα για χώρες όπως ot ΗΠΑ ή η Γερμανία, που είχαν από την αρχή πρωτοστατήσει στη χρήση καταλυτών. Or βιομηχανίες λοιπόν προσπαθούν να «διευρύνουν την αγο- pd», επιχειρώντας να προσαρμόσουν στα µέτρα τοὺς τόσο τις αντιρρυπαν- τικές προδιαγραφές όσο και την πολι- τική των πιο ευάλωτων κυβερνήσεων. Από την άποψη αυτή, η πρόσφατη Ο- δηγία της ΕΟΚ, που κλείνει από το 1993 την ευρωπαϊκή αγορά σε όλα τα µη καταλυτικά ΙΧ, έχει επικριθεί ότι εξυπηρετεί και άλλες σκοπιμότητες πέ- pa από τις περιβαλλοντικές. Πολύ πε- ρισσότερο που η καταλυτική τεχνολο- γία δημιουργεί έναν πρόσθετο τερά- στιο τζίρο γύρω and το ΙΧ, που µόνο στη χώρα µας υπολογίζεται σε πολλές δεκάδες δισ. κάθε χρόνο. Ἐν τω μεταξύ οι καταλύτες δοκιµά- στηκαν και στην πράξη, σε αρκετές βιομηχανικές χώρες. Πουθενά βέβαια η ρύπανση από το αυτοκίνητο δεν έ- ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/12 φτασε να μειωθεί στα ποσοστά που υ- πόσχονταν οι αὐυτοκινητοβιομηχανίες. Σε γενικό επίπεδο, πάντως, έχει κατα- γραφεί ένας ισολογισµός που µπορεί να χαρακτηριστεί θετικός. Ἡ θετική αυτή εμπειρία, όµως, συνδέεται άµε- σα µε την άρτια υποδομή των χωρών αυτών σε θέµατα συντήρησης αυτοκι- νήτων και διακίνησης καυσίμων, µε τα κλιµατικά τους δεδοµένα (η περιο- ρισµένη ηλιοφάνεια δεν ευνοεί τη φῶ- τοχηµική ρύπανση), καθώς και µε τις συνήθειες του πληθυσμού στο θέµα της αυτοκίνησης (κυρίως αυτοκίνητα μεγάλου κυβισμού, που χρησιμοπούν- ται κατά κανόνα έξω από την πόλη, σε μεγάλους αυτοκινητόδροµους, µε σταθερές συνθήκες οδήγησης). Ἔτσι η εμπειρία των άλλων χωρών δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι θα επαναληφθεί και στην Ἑλλάδα.! Ὅπως είναι γνωστό, οι καταλύτες έχουν και κάποια μειονεκτήματα. To βασικότερο από αυτά είναι ότι προῦ- ποθέτουν χρήση βενζίνης χωρίς ενώ- σεις μολύβδου. Για να διατηρηθεί λοι- πόν ο υψηλός αριθµός οκτανίων, αυ- ξάνεται αναγκαστικά στην αμόλυβδη βενζίνη η συγκέντρωση των ---εξαιρε- τικά καρκινογόνων-- αρωματικών υδρογονανθράκων. Στις χώρες της ΕΟΚ, η συγκέντρωση των αρωματι- κών υδρογονανθράκων στην αµόλυ- βδη βενζίνη είναι, κατά µέσο όρο, δι- πλάσια an’ ό,τι στην κοινή µολυβδω- µένη βενζίνη, ενώ τα ισχύοντα όρια της Κοινότητας επιτρέπουν ποσοστό µέχρι 2,5 φορές µεγαλύτερο, µε ανώ- τατο όριο συγκέντρὠσης το 5% Kat’ όγκον (στοιχεία της Ἕνωσης Ελλή- νων Χημικών, Καθημερινή, 25 Lentep- βρίου 1990). Εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς τις επιπτώσεις, όταν ο καταλύ- της δεν λειτουργεί στην εντέλεια. Δυστυχώς, τέτοιες περιπτώσεις δεν είναι καθόλου σπάνιες. Το άρθρο του Π. Πλαγιαννάκου κάνειλόγο για µερι- κές από αυτές, επικαλείται όµως και ισχυρισμούς κατασκευαστών ότι τα συγκεκριµένα προβλήµατα έχουν ήδη ξεπεραστεί. Ἡ πραγματικότητα είναι ελαφρά διαφορετική: ot σχετικές βελ- τιώσεις βρίσκονται ακόµα σε ερευνη- τικό στάδιο και η εφαρµογή τους δεν πρόκειται να γενικευτεί πριν τα µέσα της δεκαετίας που διανύουμε. Καλύτε- ρα όμῶς να κάνουμε µια συνολική επι- σκόπηση των αδύνατων σημείων ενός καταλύτη: — Τα πρώτα 5-10 λεπτά κάθε δια- 1. Σε σχέση µε την Αθήνα, το Λος ᾽Αντζε- λες αλλά και οι άλλες πόλεις των ΗΠΑ έχουν µια ακόµα ιδιομορφία: η αμόλυβδη βενζίνη τους είναι κυρίως 90 οκτανίων -κάτι που οφείλεται στην εκτεταμένη χρήση απλής βενζίνης στα αμερικανικής κατασκευής αυτοκίνητα--- µε αποτέλεσµα να περιέχει αρκετά λιγότερους αρωματι- κούς υδρογονάνθρακες. Παρ᾽ όλο το ση- µαντικό αυτό πλεονέκτημα, η αµόλυβδη βενζίνη και οι καταλύτες δεν μπόρεσαν να δώσουν οριστική λύση ούτε στο Λος Αν- τζελες.

δροµής ο καταλύτης βρίσκεται εκτός λειτουργίας. Θυμµίζουμε εδώ ότι οι µι- κρές διαδροµές (µέχρι 15 λεπτά) δεν είναι καθόλου ασυνήθιστες στα προά- στια της Αθήνας. — Ἡ παραμικρή ποσότητα κοινής (μολυβδωμένης) βενζίνης καταστρέ- φει τον καταλύτη οριστικά. Μην Ee- χνάµε ότι στη χώρα µας η διακίνηση TOV καυσίμων πάσχει σοβαρότατα. — Αντίξοες κυκλοφοριακές συνθή- KEG μπορούν να μειώσουν σοβαρά την απόδοση του καταλύτη ή και να τον καταστρέψουν οριστικά. Στις ΗΠΑ υπολογίζεται ότι το 10-15 % των ΙΧ κυκλοφορούν µε κατεστραμμένο κα- ταλύτη. — Το καταλυτικό ΙΧ χρειάζεται τα- κτική και λεπτή συντήρηση, κάτιπου τα ελληνικά συνεργεία πολύ δύσκολα θα εξασφαλίσουν. Ακόμα καιη --απα- ραίτητη--- περιοδική αντικατάστασή του στην πράξη µπορεί να αποδειχτεί προβληματική: ποιος θα ελέγξει αν χρησιμοποιήθηκε μεταχειρισµένος καταλύτης; — Ακόμα κι ο πιο ευσυνείδητος o- δηγός δεν έχει τη δυνατότητα να δια- πιστώσει αν ο καταλύτης του κατα- στράφηκε ή λειτουργεί. Καμιά κύρω- ση δεν µπορεί κατά συνέπεια να του επιβληθεί, έστω κι αν ρυπαίνει. — Το ίδιο ισχύει και µε τα συνερ- γεία: κυρώσεις δεν μπορούν να επι- βληθούν ούτε σ᾿ αυτά, αφού και η κα- λύτερη ακόµα συντήρηση δεν µπορεί Vv’ αποκλείσει την καταστροφή του καταλύτη από άλλη αιτία. — Ἡ εκ τῶν υστέρων τοποθέτηση καταλύτη σε αυτοκίνητα παλιάς τε- χνολογίας παρουσιάζει ακόµα µεγα- λύτερα προβλήματα, χωρίς να πλη- σιάζει καν τις υποσχέσεις τῶν τριοδι- κών καταλυτών. — Ἡ τεχνητά μειώμένη τιµή της a- µόλυβδης βενζίνης (κανονικά η παρα- γωγή της κοστίζει 10% περισσότερο) µπορεί να οδηγήσει σε εκτεταμένη χρήση της από αυτοκίνητα χωρίς κα- ταλύτη, κάτι που κατά γενική οµολο- γία προκαλεί πολλαπλάσια ρύπανση. — Ἡ αποσύνδεση του καταλύτη μειώνει την κατανάλωση καυσίμων και βελτιώνει ελαφρώς τη ροπή των κινητήρων (στους μικρούς ιδιαίτερα κυβισμούς), κάτι που δημιουργεί ση- µαντικό πειρασμό για τον οδηγό. Σε όλες αυτές τις καθόλου σπάνιες περιπτώσεις, το πρόβλημα επιδεινώ- vetal αντί να λυθεί. Κατά συνέπεια, το συγκεκριµένο πείραμα tov «καθαρών αυτοκινήτων» μοιάζει αρκετά µε TO γνωστό παιχνίδι της ρώσικης ρουλέ- τας. Μόνο που τώρα το παιχνίδι παί- ζεται πάνω στα πνευµόνια όλων µας. "Etat η επίκληση της θετικής εµπει- ρίας άλλων χὠρών δεν µπορεί να θεω- ρηθεί επαρκής: χρειάζεται να υπάρ- χουν ανάλογες προῦὔποθέσεις και στη δική µας χώρα. Σε συνθήκες πραγματικής κυκλο- φορίας, άλλωστε, η εκπομπή ρύπων µπορεί να διαφοροποιείται αρκετά, σε σχέση µε τα δεδοµένα ενός ελέγχου στο εργαστήριο του κατασκευαστή ή, έστω, στο ΚΤΕΟ. ‘Eva από τα εγκυρό- τερα ξένα περιοδικά για το αυτοκίνη- το, το γερμανικό AUTOMOTOR UND SPORT, δημοσίευσε στις αρχές της φε- τινής χρονιάς τα αποτελέσµατα ενός εκτεταµένου τεστ για τοὺς καταλύτες: το τεστ έδειξε ότι όλα σχεδόν τα κα- ταλυτικά αυτοκίνητα, ακόµα και µε τέλεια συντήρηση, αποκλίνουν αρκε- τά από τις προδιαγραφές που έχουν υποχρέωση να τηρούν. Αν αυτά συµ- βαίνουν στη Γερμανία, εύκολα κατα- λαβαίνει κανείς τι πρόκειται να γίνει στην Ἑλλάδα. Και τώρα; LD’ ένα σηµείο έχουν δίκιο οι υπέρµα- χοι των καταλυτών: ότι αυτό ποὺ προ- έχει δεν είναι η αξιολόγηση του ενός ή του άλλου τεχνικού ζητήματος αλλά η ταχύτερη δυνατή µείωση της ρύπαν- σης από τα αυτοκίνητα. Ἔτσιτο ζήτη- μα επανέρχεται στο αρχικό θεµελιακό ερώτημα: Περισσότερο ή λιγότερο ΙΧ µέσα στην πόλη; Νέα αυτοκίνητα και νέοι δρόµοι ή αποτελεσµατικότερη δηµόσια συγκοινωνία και δυνατό- τητες για το ποδήλατο και το περπά- τηµα; Av επιλέξουμε το δεύτερο ---και v- πάρχουν χίλιοι δυο λόγοι γι’ αυτό πέ- ρα από το νέφος--- θα είµαστε από τα πράγματα υποχρεώμένοι να αναδεί- ἔουμε το αδιέξοδο τῶν τεχνοκρατι- κών ρυθµίσεων, κάτι που συμπεριλαμ- βάνει kai tous κινδύνους από την αµό- λυβδη βενζίνη: κανένα τεχνικό μέτρο δεν µπορεί να θεῶρηθεί «αναγκαίο κα- κό», όταν οι πραγματικές ρίζες tov προβλήματος μένουν άθικτες. Μόνο σε µια συνολική πολιτική για συρρίνωση της αυτοκίνησης θα µπο- ρούσαν να έχουν τη θέση τους κάποια παράλληλα τεχνικά pétpa.? Θα πρέ- πει όµως να είναι µέτρα χωρίς παρε- νέργειες και κινδύνους, µέτρα που αποκλείεται να επιδεινώσουν την κατά- σταση. Αν αντιμετωπίζονται µε επιφύ- λαξη οι καταλύτες, είναι γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο. ‘Oka αυτά, όµως, αντιστοιχούν και σε µια αλλαγή προσανατολισμού ολό- κληρης της κοινωνίας: όταν κάποιος υπόσχεται στον σημερινό µέσο οδηγό ότι θα του «λύσευ το πρόβλημα του νέφους µε άνετους αυτοκινητόδρο- µους και µε φτηνότερες τιµές για τα IX, είναι λογικό να κερδίζει την εὐνοιά του, γιατί του παρουσιάζει εκείνο ακριβώς το μύθο που θα θελε να ακού- σει. Δεν είναι καθόλου παράξενο, λοι- TOV, που µια τέτοια κοινωνία την κυ- βερνούν έμποροι αυτοκινήτων. Μην περιμένουμε όµως ν᾿ αλλάξου- µε πρώτα την κοινωνία, για να φύγει το νέφος. Πρέπει απλώς να θυμηθούμε ότι όλα είναι αλληλένδετα και ότι κά- ποτε πρέπει να πάψουµε να εγκατα- λείπουμε τα πάντα στις αποφάσεις των πολιτικών. Μπορεί ο κ. Μάνος --αλλά καιη αντιπολίτευση--- να είναι αυτό που θέλουν να είναι αλλά η µυω- πία τοὺς δεν αποτελεί δικαιολογία για τη δική µας παθητικότητα. Edm που φτάσαμε, ακόµα.και η αναπνοή προῦ- ποθέτει τη δράση. sae Πηγές 1) Παν. Πλαγιαννάκου: Καθαρά αυ- τοκίνητα: μύθος ή πραγματικότητα; (Νέα Οικολογία, τ. 73). 2) Νέφος και αυτοκίνητο: Πρακτικά διηµερίδας EKA και Παν. Συλλόγου Xnu. Μηχανικών, Αθήνα Απρίλιος 1989. 3) 80.000 KM KATALYSATOR - TEST: Πε- ριοδικό AUTOMOTOR & SPORT, τεύχος 6/ 90, σελ. 59-66. 2. ‘Eva τέτοιο ακίνδυνο πρόγραµµα «a- νανέωσης του στόλου των ΙΧ» υπάρχει έτοιμο στο ΠΕΡΠΑ από to 1987: προβλέπον- ταν φορολογικά κίνητρα για αντικατάστα- ση των πολύ παλιών ΙΧ µε µικρά αυτοκίνη- τα νέας τεχνολογίας, µέχρι 1000 κ.ε., χω- ρίς καταλύτη. Τα αυτοκίνητα αυτά, που κυκλοφορούν σε αρκετές ευρωπαϊκές χώ- PES, χρησιμοποιούν κοινή (μολυβδωμένη) βενζίνη και έχουν εκπομπές ρύπων μειωμέ- vec κατά 50 - 60% µε παράλληλη εξοικο- νόµηση καυσίμων. Ἡ εφαρμογή του προ- γράμματος είχε τότε µαταιωθεί από τον κ. Κουλουμπή, που προτιμούσε -- όπως καιο κ. Μάνος--- τους καταλύτες. Για το θέµα αυτό είχε παραιτηθεί, στις αρχές του 1989, ο εἰδικός γραμματέας του ΠΕΡΠΑ Κων. Μπούρκας. Με τα µέτρα του κ. Μάνου, τα αυτοκίνητα εκείνα υποχρεώνονται να βάλουν καταλύτη ή να αποσυρθούν. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ © ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/13

Ὑπέρ των δικύκλων: µια απλούστατη πρόταση Το κείµενο αυτό απευθύνεται σε όλους αυτούς τους δυστυχισµένους, που κάθε πρωί, απόγευµα και βράδυ συμπυκνώνονται µε ατελείὠτη υπομονή στις κεντρικές αρτηρίες, στις παρακαμπτήριες και στα στενάκια, προσπαθώντας κάποτε κάπου να φθάσουν: όλους εκείνους που η κακιά τους µοίρα αλλά και οι δικές τους επιλογές τους καταδίκασαν για µια, δυο, συχνά και για τρεις ολόκληρες ώρες κάθε µέρα γα ασκούν το νευρικό τους σύστηµα, να καπνίζουν τα πνευµόνια τους και να χάνουν την ἴδια τους τη ζωή στη ρουτίνα της απαραίτητης μετακίνησης. NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ » ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/14 1 κοπό έχει όχι µόνο να παρου- σιάσει µια πρόταση απλή αλλά κυρίως να κεντρίσει την εξυπνάδα, τη φαντασία, τον ρεαλισμό, την πρακτι- κή αντίληψη, κάποια τόλµη και πιο πολύ να ξυπνήσει το αίσθηµα της αυ- τοσυντήρησης. Γιατί, παρ᾽ όλη την ευκαιρία της Χρυσής Ολυμπιάδας που χάθηκε, εἰ- ναι ευχής έργο το ότιο κ. Μάνος φαί- νεται βέβαιος ότι θα βρεθούν οι πόροι και η οργάνωση για να γίνειη Σταυρού Ελευσίνας, τα Σπάτα, το μετρό και οι ανισόπεδες. Για να γίνουν ταυτόχρονα και µε γοργούς ρυθμούς! Το πρόβλη- μα όμως που µένει και αφορά όλους μας, προσωπικά εµάς, και όχι τα παι- διά µας, είναι το τι γίνεται τώρα. Τιθα συμβαίνει, πώς θα τα καταφέρουμε στα πέντε, στα επτά αυτά χρόνια, που τα καινούρια καθαρά αυτοκίνητα µε τα κίνητρά τους θα κατακλύζουν αµό- λυβδα τις διελεύσεις, που οι δρόµοιθα μποτιλιάρονται γεωμετρικά και που τα έργα θα έχουν μετατρέψει τις ήδη ασφυκτικές αρτηρίες σε σκαμµένο απέραντο γιαπί. Είναι απλοϊκή η πρότασή µας γιατί απλά στοχεύει στην αυτονόητη ανάγ- κη Ύια µείωση του απασχολούμενου εμβαδού στο οδόστρωμα, του µεταφε- ρόμενου χάλυβα, της ενέργειας που δαπανάται, του κόστους και της επα- κόλουθης ρύπανσης ανά διακινούµενο άτομο στην Αθήνα. Και είναι προφα- vis, γιατί και ποιος δεν αντιλαμβάνε- ται τον παραλογισµό ότι 80 κιλά σώ- μα µε ένα μυαλό απασχολούν τέσσε- pic ρόδες, 15 τ.µ., 1000 κιλά χάλυβα, 80KW ισχύος, για να κινηθούν µε µέση ταχύτητα που δεν ξεπερνά τα 7Km/ ώρα. Και ποιος δεν βλέπει ότιθα ήταν οικονομικά, ατοµικά αλλά και κοινῶ- νικά προσφορώτερο, να κινούµασταν σε δύο τροχούς, απασχολώντας 2 µόνο τ.µ. δρόµου, 80 κιλά σίδερο µε πλαστικό, µερικά µόνο KW και 200.000 δρχ. επενδεδυµένο κεφάλαιο, για να φτάνουμε, όχι WE 7, αλλά pe Ta 25Κπι/ώρα που εξασφαλίζει ένα µικρό µοτοποδήλατο. Ἡ, ακόµα καλυτερα και υὑγιεινότερα, στους δύο τροχούς και τα λίγα γρανάζια ενός ποδήλατου µαζί µετην ατομική µας ενέργεια, από τις καύσεις τῶν περιττών και ανθυγιει- νών υπερτριγλυκεριδίων, που µας δο- λοφονούν καθημερινά. Το ερώτημα βέβαια είναι γιατί η τό- σο προφανής αυτή απλοϊκή και παλιά λύση, που έχει τόσους οπαδούς, που ξαναχαρίζει την αυτάρκεια Kai αυτοδυ- ναµία στον καθένα µας, που ριζικά θα ανακούφιζε σωρεία προβλημάτων της Αθήνας, δεν εφαρµόζεται. Γιατί δεν έ- χει καν συζητηθεί, ενθαρρυνθεί και συ- στηµατικά υποστηριχθεί η κλιμακού- µενη χρήση τῶν δίτροχων ως ο µόνος άµεσος, φΦθηνός, κοινωνικά και ΟΙΚΟ- λογικά ενδεικνυόµενος τρόπος για τή µείωση τώρα του 10%, 20%, 30% και παραπάνω των αυτοκινήτων της πό- Ang; Και τούτο όχι µόνο για την διακί- νηση στο κέντρο της πρωτεύουσας αλλά και για τις μετακινήσεις στα πε- ριφερειακά σηµεία συγκεντρώσεως, στα προάστια και τις γειτονιές της. Και, βέβαια, γιατί µόνο στην Αθήνα, και όχι στα Χανιά, τη Θεσσαλονίκη, τη Σκόπελο, το Ηράκλειο και την Πά- τρα; Τα µείον tov διτρόχου... Οι απαντήσεις στο ερώτημα είναι πολ- λές και οἱ λόγοι που αποθαρρύνουν τους επίδοξους οπαδούς των διτρό- χων πολλοί και ουσιαστικοί. 1. Είναι καταρχήν το μηχανάκι επι- κίνδυνο. Πραγματικά, πολύ επικίνδυ- vo και από την φυσική κατάσταση TOV δρόμων µας, και από τον τρόπο της διαχείρισης του προσφερόµενου ο- δοστρώµατος, αλλά κυρίως and τη συμπεριφορά και τη στάση προς το δί- τροχο από τους σιδηρόφραχτους οδη- γούς του αυτοκινήτου. 2. Ο αναβάτης είναι εκτεθειµένος όχι µόνο στα χαλίκια από την νταλίκα που προηγείται και το ακόµη avaypé- vo τσιγάρο του προπορευόµενου κα- πνιστή, αλλά και στην βροχή, τον άνεµο, το κρύο και τη λάσπη. 3. Ακόμα, το μηχανάκι έχει γίνει αρκετά ακριβό, αν μάλιστα συνδυα- στεί µε την ταυτόχρονη αγορά του απαραίτητου εξοπλισμού ασφαλείας (κράνος, Ὑάντια, νιτσεράδα, φῶσφο- ρούχες ταινίες κ.λπ.). Ακόμα και ένα καλό ποδήλατο, π.χ. ένα mountain- bike, που επιτρέπει σχετικά άκοπα κάποια αξιόλογη διαδρομή, είναι και αυτό δυσπρόσιτο για τους πιο πολ- λούς. 4. Όντας το μηχανάκι ακριβό, ζη- τούμενο και εκτεθειμένο, κλέβεται µέ µεγάλη ευκολία και συχνότητα. «Και, βέβαια, σπάνια ξαναβρίσκεται. Ὅμως, ta eunddia και οι δυσκολίες είναι για να διαπιστώνονται και να ἕε- περνιούνται, όταν µάλιστα ή ὠφελιμό- τητα του στόχου είναι τόσο ορατή. Γιατί, σίγουρα, και χρόνο και χρή-

pata και ηρεμία και αποδοτικότητα θα κερδίσουμε αν περισσότεροι Αθη- ναίοι, μικρότεροι και μεγαλύτεροι, αποφασίσουµε να γίνουμε πιο νέοι, να αγαπήσουµε πιο πολύ τον εαυτό µας και να δώσουμε µόνοι µας µε το µηχα- νάκι και το ποδήλατο την λύση στο ὅδι- κό µας κυκλοφοριακό και αναπνευστι- κό πρόβλημα. Στις παραγράφους που ακολου- θούν, επιγραμματικά µόνο αναφέρον- ται σκέψεις για να βελτιωθούν οι συν- θήκες, να ξεπεραστούν τα προβλήμα- τα και να ενθαρρυνθούν οι Αθηναίοι προς την αυτάρκεια και την αυτονομία της δίτροχης λύσης. ...και τα συν Σκέψεις και µέτρα φύσεως τεχνικής, για va αυξήσουµε την ασφάλεια των διτρόχων και μικροαλλαγές στην δια- χείριση του οδοστρώµατος, όπως: — Ειδική λωρίδα διτρόχων, αποφυ- γή των ολισθηρών χρωμάτων στη σή- µανση, βελτίωση του καταστρώματος της οδού στην ειδική λωρίδα, µικρο - ράμπες εισόδου / εξόδου από την κυ- κλοφορία, parking στα πεζοδρόμια κ.λπ. — Μέτρα που θα καθορίσουν την κυκλοφοριακή συμπεριφορά και θα την βελτιώσουν µε ειδικούς κανονι- σμούς προστασίας τῶν διτρόχων στον Κ.Ο.Κ., εμπλουτισμό στην εκπαίδευση πριν την απόκτηση της άδειας κυκλο- φορίας, µείώση του ορίου ταχύτητας στην πόλη και αυστηρότερα αστυνο- µικά µέτρα για την εφαρµογή των κα- νονισµών προστασίας τῶν κοινωνικά χρήσιμων και πολύ εκτεθειμένῶν οπα- δών της ιδέας. Ακόμη: Λύσεις για την διευκόλυνση της a- γοράς όχι µόνο του µοτοποδηλάτου ή του mountain bike, αχλά και του υπό- λοιπου, απαραίτητου εξοπλισμού, 9 O- ποίος προστατεύει από τον καιρό και µπορεί να γίνει υποχρεωτικός (άλλω- ote πόσες είναι οι πραγματικές βΡΟΧΕ- ρές και κρύες µέρες στον χρόνο της Αττικής;). Λύσεις για τη µείωση της τιμής, την δανειοδότηση, επιδότηση, ακόµη και το χάρισμα ενός διτρόχου χαμηλού κυ- βισμού σε όσους Αθηναίους περνούν µε καλή απόδοση τα µαθήµατα κυ- κλοφοριακής συμπεριφοράς. Λύσεις και κίνητρα που θα χρηµα- τοδοτηθούν από την πολλαπλάσια εζοικονόµηση πόρων που θα φέρει η µείώση της κατανάλωσης στη βενζί- νη, η ανακούφιση του κυκλοφοριακού και του νέφους, η απελευθέρὠση του παραγωγικού χρόνου και η πρεµία των νεύρων. Μαζί, προτείνεται και η καμπάνια Nov VU αποκαταστήσει την εικόνα του αναβάτη και θα τον μετατρέψει από κα- µικάζι περιθωριακό σε πολίτη άξιο της εκτίµησης, σεβασμού και προστασίας απ᾿ όλους τους σιδηρόφρακτους των BMW. Πλουτίζοντας την πρόταση, που για να πετύχει απαιτεί ταυτόχρονα την ολοκλήρωση όλων των παράλληλων µέτρων, γίνεται αναφορά µόνο σε: — parking διτρόχων στην περιφέ- ρεια, τις αφετηρίες και στάσεις των αστικών συγκοινωνιακών γραμμών, τον υπόγειο, αλλά και to shuttle service που συζητιέται, — σταθμούς ενοικιάσεως διτρόχων για µικροδιαδροµές στο κέντρο των πόλεων, — τον θεσμό του διτρόχου ή Kal tov τριθέσιου/µικρής υποδυνάµεως TAEI, — τα διόδια στο αυτοκίνητο, — βραβεία ενθάρρυνσης των διτρό- χων και TOV καλών οδηγών, — leasing από τις τράπεζες για από- κτηση δίτροχου, κ.λπ. για να μείνουν και χίλιες δυο άλλες σκέψεις και να συζητηθούν αν έρθει η ώρα, όταν υπάρξει ειδικότερο ενδια- φέρον από τους αρμόδιους ή την κοινή γνώμη. Προσωπικά, έχοντας όψιµα και a- πό ανάγκη γίνει μοτοσυκλετιστής, εἶ- μαι τρελά ερωτευμένος µε την πρότα- on. Την δοκιµάζω κάθε µέρα στο δρό- LO, και πιστεύω όχι µονο στην αποδο- τικότητα και τα γρήγορα ορατά απο- τελέσµατα που θα φέρει αλλά και στο πόσο εύκολα και φθηνά µπορεί να πραγµατοποιηθεί. Αρκεί µε κέφι να την προωθήσουµε. Φοβάμαι όµως ειλικρινά ότι σχεδόν σίγουρα και «a priori» η πρόταση θα απωρριφύει: Δεν θα της ὀωσωυμε καν την ευκαιρία να την σκεφθούµε κσλύ- τερα, να πειραματιστούµε πάνω της ή έστω να κάνουμε µία µικρή δηµοσκό- πηση. Δεν θα απορριφθεί από κακή πρόθε- ση. Είναι, πιστεύω, εκείνη η Eenepa- σµένη ὑπερ - τεχνοκρατική µας αντί- ληψη που µας κάνει πάντα va αναζη- τάµε τις λύσεις µόνο στο hardware. Στα μεγάλα έργα, στις επενδύσεις, στον τεχνολογικό εκσυγχρονισμό. Η αντίληψη που µας έχει εγκλωβίσει και δεν µας σπρώχνει στο να εξαντλήσου- µε ταυτόχρονα και τις δυνατότητες που υπάρχουν από την πλευρά του Software, τον τρόπο της λειτουργίας, την συμπεριφορά του χρήστη, τους ανθρώ- πους που καθορίζουν την απόδοση κάθε συστήµατος. Ἴσως να φταίει και η εποχή µας, που µας οδήγησε να µην εκτιµάμε πο- λύ τους ανθρώπους, να µην ελπίζουμε σ᾿ αυτούς και να µην τους αγαπάμε 6- σο τους πρέπει. Ἔτσι κιεδώ. Φοβάμαι πως δεν θα τολµήσουµε καν να ζητή- coupe από τους ίδιους τους κατοίκους -χρήστες της πόλης να αλλάξουν τις συνήθειές τους. Na συνεισφέρουν και οι ίδιοι λύνοντας από µόνοι τους άµεσα το δικό τους καθημερινό πρόβλημα. Ὅμως, οι συνέπειες είναι τόσο ζωτι- κές που αξίζει να τολµήσουµε. Αν τα µέτρα είναι ολοκληρωμένα και ταυτόχρονα, οι Αθηναίοι µπορεί σε µεγάλο βαθµό να ανταποκριθούν. Με την ελπίδα ότι σε συνδυασμό µε τα υπόλοιπα µέτρα υποδομής που προωθούνται, θα δώσουμε λίγο χρόνο και σκέψη στην πρόταση. Μανώλης Α. Βορδώνης (που δεν είναι εισαγωγέας μοτοποδηλάτων) NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/15

Ἐιρήσθω εν Παρόδω # E ιρήσθω εν Παρόδω 9 Ειρήσθυ. Όλη η εξουσία στο /.Χ. Πριν λίγους µήνες, σε µια o- µιλία της στη Βουλή, η βου- λευτής Τασία Ανδρεαδάκη είχε «τολμήσει» ν΄ αναφερ- Bef στη σκοπιμότητα και --γιατί όχι-- στη δυνατότη- τα χρήσης του ποδηλάτου και δημιουργίας ποδηλατοδρό- µων στην Αθήνα. Ο υπουρ- γός Περιβάλλοντος κ. Μάνος την είχε τότε αντικρούσει µε το συντριπτικό, ομολογουμέ- νως, επιχείρηµα: «Εσείς, κα Ανδρεαδάκη, ήρθατε µε πο- δήλατο σήµερα στη Βουλή;». Υψηλού επιπέδου κριτική! Αν αύριο, δηλαδή, προτείνει κάποιος στροφή προς την αιολική ενέργεια, κινδυνεύει να ερωτηθεί αν για την παρα- γωγή του ηλεκτρικού που κα- ταναλώνει ο ίδιος έχουν χρη- σιµοποιηθεί ...οι άνεμοι. Πολύ σύντομα, όµως, ο κ. Μάνος έδειξε πως πράγματι ο ορίζοντάς του δεν πάει ού- τε εκατοστό παραπέρα απ΄ τον θαυμαστό κόσµο των |.Χ. Στα «μέτρα» του για το νέ- Φος, ούτε λέξη για άλλους τρόπους μετακίνησης (από το ποδήλατο ws το τραμ), ό- πως άλλωστε ούτε λέξη για τους άλλους παράγοντες ρύ- πανσης (βιομηχανίες κ.λπ.). Είναι σαφές πως ο κόσμος του κ. Μάνου αρχίζει και τε- λειώνει µε το Ι.Χ., ή, όπως εύστοχα επισήμανε και η Ο- µοσπονδία στην ανακοίνωσή της, «αυτά είναι µέτρα εµπό- ρου αυτοκινήτων κι όχι υ- πουργού Περιβάλλοντος». Τι κι αν σε µια πόλη του µε- γέθους του ᾽Αμστερνταμ η κυκλοφορία γίνεται κατά 90% µε τραμ και ποδήλατα; Τι κι αν εκατοντάδες εκατοµ- μύρια άνθρωποι σε Δύση και Ανατολή μετακινούνται από και προς τη δουλειά τους µε άλλα µέσα εκτός του Ι.Χ. -- του ποδηλάτου µη εξαιρου- µένου; Αυτά είναι, προφα- νΝώς, για τους κουτόφραγ- κους και τους κουτοανατολί(- τες. Εδώ, στη χώρα της Φαι- δράς πορτοκαλέας, Φαίνεται πως η βασική Ιδέα είναι µία και σταθερή: όλες οι εξουσίες ανήκουν στοι.Χ. και ασκούν- ται υπέρ αυτού (και των εµ- πόρων του). ΗΤΤΕΣ ΕΜ.Π.: Ας τελειώνουμε Ειλικρινά, δεν μπορώ ν΄ αντι- ληφθώ τι νόηµα έχει πλέον αυτή η ετήσια πορεία για την επέτειο του Πολυτεχνείου. Τα πάντα αποπνέουν µια έν- τονη μυρωδιά καρικατούρας. Καρικατούρα πλήθους οι 5.000 - 10.000 πορευόµε- vol, σε αντιπαράθεση προς το 1.000.000 των πρώτων μεταπολιτευτικών χρόνων. Καρικατούρα επίδειξης δύνα- uns τα ισχνά κομματικά µπλοκ, που δεν συσπειρώ- νουν πια ούτε τα οργανωµέ- να µέλη. Καρικατούρα επικε- Φαλής το νυν Κεντρικό Συµ- βούλιο της ΕΦΕΕ, που εκπρο- σωπεί περίπου τον εαυτό του. Καρικατούρα κατάληξης η Αμερικανική Πρεσβεία, ό- ταν η χώρα µας ετοιμάζεται να πολεμήσει στο πλευρό των Αμερικανών στο Κου- βέιτ. Καρικατούρα τα παλιά συνθήµατα «Ἔξω οι βάσεις του θανάτου» και «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ, TO [510 συνδικάτο», ό- ταν Οἱ βάσεις έφυγαν µόνες τους, το ΝΑΤΟ έχει πάψει να έχει ουσιαστικά αντίπαλο και η ΕΟΚ περιμένουμε πώς και πώς να µας δώσει το δάνειο για να πληρώσουμε το δώρο των Χριστουγέννων. Καρι- κατούρα, τέλος, σύγκρουσης µε το κράτος και τους µηχανι- σμούς του και οι 300 που βρίσκουν ευκαιρία να κάνουν την ετήσια γυμναστική τους πετροπολεμώντας µε Ta ΜΑΤ, που κι αυτά δείχνουν να έχουν βαρεθεί το [510 και το [510 έργο κάθε χρόνο. Ας τελειώνουμε, λοιπόν. As βγει κάποιος θαρρετά και ας προτείνει να κρατήσουμε την αργία για τα σχολεία, άν- τε και την κατάθεση στεφα- νιών, και τ΄ άλλα να τα στα- µατήσουµε. Είναι γνωστό, άλλωστε, πως η εξ υποχρεώ- σεως επίσκεψη στη γριά θεία επί τη ονομαστική της εορτή δεν µπορεί ποτέ να είναι συγ- κινητική ή έστω και απλώς ενδιαφέρουσα. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/16 Νέες γενιές, πανάρχαιες συνήθειες Ὅσοι πιστεύουν πως η επο- χή που τα παιδιά θεωρούσαν τον αυνανισμό όργανο του Σατανά έχει παρέλθει ανεπι- στρεπτί, ίσως απορήσουν. Το [610 κι εκείνοι που πιστεύ- ουν πως µόνο στην εποχή των παππούδων µας, ή έστω µόνο στη µακρινή ύπαιθρο, απαντάται το ξύλο µεταξύ των «ερωτικών συντρό- Φων», δηλαδή, για να µην κρυβόµαστε πίσω an’ το δά- Χτυλό µας, το Φαινόμενο των «αντρών» που κατεβάζουν και καµιά στη γυναίκα ή τη Φίλη τους. Πρόσφατη, όµως, έρευνα της Ελευθεροτυπίας για τους νέους 15 - 24 ετών άλλα δείχνει. Μόνο, λοιπόν, το 55% των νέων απαντά κα- τηγορηµατικά πως ο αυνανι- σµός δεν .. προκαλεί βλάβες στον οργανισμό. Από το υ- πόλοιπο 45%, το 7% είναι πεισµένο yi’ αυτό ενώ το 38% το θεωρεί πιθανό και πάντως δεν το αποκλείει! A- πό την άλλη µεριά, για το 1/3 περίπου των ζευγαριών οµολογείται, είτε από την κο- πέλα - θύμα είτε από το αγόρι - θύτη, πως οι Φάπες δεν εἷ- Ναι και εντελώς άγνωστες μεταξύ τους. Δεν ξέρω ποια θα ήταν τα αντίστοιχα ποσοστά πριν 40 χρόνια κι επομένως δεν µπο- ρώ να πω αν έχει σηµειωθεί ή όχι κάποια πρόοδος. Ξέρω, πάντως, πως είναι σίγουρα αποκαρδιωτικό εν έτει 1990 ένα τόσο σηµαντικό κομμάτι της νεολαίας να ζει µέσα σε τέτοιο Κλίµα άγνοιας και δει- σιδαιµονίας, από τη µια, και απροκάλυπτης βαρβαρότη- τας, από την άλλη. Μπορεί, βέβαια, οι ίδιοι au- τοί νέοι που δέρνουν ή που Φοβούνται µήπως κουφα- θούν επειδή αυνανίζονται να κάνουν ουρές για v’ απολαύ- σουν την «ανεση» του Pretty Woman ή να γευτούν τα χάµ- πουργκερς του Goody’ s. Au- τό δεν σηµαίνει, όµως, κι ότι προχώρησαν πάρα πολύ από τον καιρό των παππούδων τους, που απλώς αρκούνταν στον Αγαπητικό της ΒΟσΚΟ- πούλας και στην ταβέρνα µε ‘TO κοκορέτσι. Ki ας µην πέ- Ίσουμε στο παλαιοαριστερό Ιδίληµµα αν φταίνε οι άνθρω- Ίποι ή το σύστηµα, γιατί το Ισύστημα είναι οι άνθρωποι Ίκαι οι άνθρωποι είναι το σύ- Ίστημα, κι όποιος επιχειρήσει Ίνα αμφισβητήσει To αμφίδρο- |μο αυτής της σχέσης µάλλον Ίθα σκοντάψει στην πραγµατι- ἱκότητα. γράφει vo Ανδρέας Παππάς

Ε ιρήσθω εν Παρόδω 5. E ιρήσθω εν Παρόδω 6 Ειρή Ο «Τύπος» και η Ζάκυνθος Η Ζακυνθινή Οικολογική Κί- νηση, που χρόνια παλεύει για το περιβάλλον στη Ζάκυνθο, καταγγέλλει το εντελώς ατε- Kunpiwto, κακόηθες και δια- στρεβλωτικό δηµοσίευµα της Avy. Δαμίγου στον ΤΥΠΟ Της Κυριακής, που όχι µόνο αλ- λοιώνει την πραγματικότητα σε µια μεθοδευµένη προσπά- θεια δυσφήµισης όσων πραγ- µατικά ασχολούνται µε σοβα- pad και χρόνια οικολογικά προβλήµατα και TH διαφύλα- ξη της οικολογικής ισορρο- πίας στο νησί αλλά αποτελεί και µια κακόγουστη και αντι- δημοσιογραφική απόπειρα «περιθωριοποίησης» όλων αυτών που αρνούνται να υ- ποταχτούν στο ξεπούλημα της Φύσης και θα συνεχίζουν v’ αγωνίζονται για µια άλλη ποιότητα ζωής, ανεπηρέα- στη από την περίφημη ΤΟΥΡΙ- ΣΤΙΚΗ «ΑΝΑΠΤΥΞΗ», που τό- σο µας έχει αλλοιώσει. Οι Ζακυνθινοί ξέρουν ποιοι είναι οι πραγματικοί οικολό- γοι και ποιοι κρύβονται πίσω από οµάδες δήθεν προστα- σίας περιβάλλοντος και του- ρισμού για προσωπικά τους οφέλη. Ποιοι συνεχίζουν τις προσπάθειες για µια Ζάκυνθο πραγματικά ανθρώπινη και οικολογικά ισορροπημένη αγνοώντας τέτοιες λασπολο- γίες, ανάξιες οποιασδήποτε απάντησης. Λυπούμαστε δε που κάποιοι επώνυμοι Ζακυν- θινοί χρησιμοποιούν τέτοιο επίπεδο λόγου, εντελώς ανάρ- µοστο τόσο µε το λειτούργη- µά τους όσο και µε τη βου- λευτική θέση που κάποτε τους εμπιστεύτηκε ο λαός. |! Κάθε Ζακυνθινός ξέρει: -΄ ποιοι ήταν οι υπεύθυνοι ώστε va χαθά το δάνθο τιν 1.500.000 ECU της ΕΟΚ που 8’ αποζη- µίωναν τους ιδιοκτήτες, 6- πως και ποιοί κάλυψαν τους ενόχους του τραυματισμού μελών του Συλλόγου Προ- στασίας της Θαλάσσιας Χε- λώνας το καλοκαίρι και βοή- θησαν έτσι στην µόνιµη και παράνομη κατάληψη των ap- μουδιών από µπαράκια και ομπρέλες µη εφαρμόζοντας το Πρεδρικό Διάταγμα της (- dias Tous της κυβέρνησης. Τα µέλη της Ζ.Ο.Κ. δηλώ- νουν ότι, συµπαραστεκόµε- MIATOY ΣΚΟΥΡΑ ιστορία µιας γραμμής ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΠΟΛΥΤΥΠΟ» ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Δεινοκράτους 131 Αθήνα 115 21, τηλ. 72.49.300 MINTOY σκούρα ιστορία µιας γραμμής ΜΙΛΤΟΣ ΣΚΟΥΡΑΣ:. Ιστορία µιας γραμμής Ευρηµατικἠή σειρά τριων βιβλίων —O Κύκλος, το Τετρά- γωνο, το Tpiyw- σα ιστορ] LER vo— που µε τα πολύχρωμα και wpaia σχὲδια Tou Μ. Σκούρα βοηθούν τα μικρά παιδιἀ να κατανοήσουν τον κόσμο των μορφών. ‘Eva βιβλίο που διασκεδάζει και συγχρόνως διδάσκει. voi To καλοκαίρι στο Σύλλο- yo Προστασίας της Θαλάσ- σιας Χελώνας και συνεργα- ζόμενοι µε τους εθελοντές ε- πιστήµονες και Φοιτητές an’ όλο τον κόσµο, απέδειξαν ότι ο Σύλλογος δεν είναι «κά- | ποιοι ξενόφερτοι Οικολόγοι Ῥομαντικοί Βιολόγοι», αλλά εµείς που ws Ζακυνθινοί έ- χουμε υποχρέωση να διαφυ- λάξουµε εκτός από τις παρα- δόσεις µας και ό,τι πιο πολύ- TINO έχουµε. Ζακυνθινή Οικολογική Κίνηση Οἱ αίγαγροι της Αντιµήλου Καλύτερες µέρες θα έχει από δω και πέρα το σπάνιο είδος αιγάγρων που υπάρχει µόνο στην ερηµονησίδα Αντίµηλο, 12 µίλια δυτικά της Μήλου, στο Μυρτώο Πέλαγος. Με πρωτοβουλία του E- παρχείου Μήλου και σε συ- νεργασία µε τον τοπικό κυνη- γετικό σύλλογο, οµάδα εθε- λοντών µεταφέρθηκε µε ελι- κόπτερο που διέθεσε το υ- πουργείο Εθν. ᾽Αμυνας στην Αντίµηλο και έκανε όλες τις απαραίτητες εργασ/ες, που ε- ξασφαλίζουν πλέον σηµαντι- κές ποσότητες νερού, για να πίνουν οι αίγαγροι. Συγκεκρι- μένα, το κλιμάκιο των εθε- λοντών καθάρισε την παλιά ouBpodeEauev από πέτρες και χώματα και τη γέμισε νε- ρό που µεταφέρθηκε µε το ε- λικόπτερο. Ακόμη, επισκευά- στηκε παλιό καταφύγιο το ο- ποίο θα µπορεί πλέον να Φι- λοξενεί επιστημονικές ερευ- Θέσει ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ - ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΛΗΣ ΤΩΝ ΤΑΞΕΩΝ ΕΣΣΔ και Σοσιαλισμός Της Σύνταξης: H κοινωνική αντιπολί- TEVOH μπροστά στο νεοφιλελεύ- θερο Μεσαίωνα Γιάννης Μηλιός: Κρατικός σχεδιασμός και επιχείρηση στην ΕΣΣΔ. Μια πρώτη προσέγγιση στην OLKOVO- µική ανάπτυξη και τις σχέσεις ε- ουσίας του «υπαρκτού σοσιαλι- σμού» Δημήτρης Δημούλης: Παρατηρήσεις για τα σοθιετικά συντάγματα του 1918 xa tov 1936 Téoog Κυπριανίδης: Το 280 Συνέδριο του ΚΚΣΕ; Μια περίπτωση πο- λιτικού δαρθινισμού Θόδωρος Σταυρόπουλος; Η θεωρία και η πρακτική του Τρότσκυ υπό το φως των σημερινών εξελίξεων στην ΕΣΣΔ, Ανατολική Ευρώπη xa δυτικό κόσµο Ανδριάνα Βλάχου: Για µια μαρξιστική προσέγγιση των. προθληµάτων | του περιθάλλοντος χαι των φυ- σικών πόρων Αποστόλης Ανδρέου: Εισαγωγικά στο συνδικαλιστικό κίνημα των δα- σκάλων (Μέρος Β΄: 1921-1928) Χρήστος Χαλαζιάς: Επισκόπηση των γε- γονότων του τριμήνου ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990 33) νητικές αποστολές. Αρκετές ενστάσεις έχουν πάντως διατυπωθεί ws προς την πιθανότητα αύξησης του πληθυσμού των ζώων, κάτι που θα επιφέρει οικολογική υποβάθµιση λόγω υπερβό- σκησης. NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/17

Ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην Ελλάδα του Νίκου Βασιλάκου Η πρόσφατη κρίση στον Κόλπο και ή συνακόλουθη αλματώδης αύξηση των τιμών των καυσίμων επικαιροποίησε τόσο το ζήτημα της εξοικονόμησης ενέργειας όσο και της ανάπτυξης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η Νέα Οικολογία, αναγνωρίζοντας τα πολλαπλά πλεονεκτήματα των εναλλακτικών µορφών ενέργειας, έχει επανειλημμένως φιλοξενήσει άρθρα σχετικά µε τις δυνατότητες ουσιαστικής διείσδυσής τους στο ενεργειακό ισοζύγιο. Στο κείµενο που ακολουθεί επιχειρείται µια ανασκόπηση της σημερινής κατάστασης στην Ελλάδα και καταγράφονται λεπτομερώς τα προβλήματα που, κατά την άποψη του συγγραφέα, εμποδίζουν την αξιοποίηση των ήπιων µορφών ενέργειας µέχρι σήµερα. Παράλληλα δε, προτείνονται συγκεκριµένα µέτρα για την άρση αυτών των εμποδίων και την ευρύτερη δυνατή διάδοση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στη χώρα µας. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ © ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/18 Ἑλλάδα είναι ὡς γνωστόν µια χώρα πλούσια σε ανανεώσιµες πηγές ενέργειας (ηλιακή, αιολική και γεωθερµική ενέργεια, βιοµάζα, µικρά υδροηλεκτρικά). To γεωθερµικό δυ- ναµικό υψηλής ενθαλπίας της χώρας μας, που είναι κατάλληλο για παρα- γωγή ηλεκτρισμού, είναι από τα µεγα- λύτερα του κόσµου και εκτιμάται σε 750 MW. Ἡ Πλιοφάνεια της Ἑλλάδας είναι η μεγαλύτερη an’ όλες τις χώρες της Ευρώπης. Το αιολικό δυναμικό ορισμένων περιοχών της χώρας µας, κυρίως νησιωτικών, είναι ιδιαίτερα υψηλό και σε µερικά µέρη η µέση ετή- ola ταχύτητα του ανέμου υπερβαίνει τα 10 µέτρα το δευτερόλεπτο, σε σύγ- κριση µε τα 5-6 µέτρα το δευτερόλε- πτο που επικρατούν στις περισσότε- ρες περιοχές π.χ. της Δανίας. Τέλος, έχουν εντοπιστεί στη χώρα µας περί- που 100 θέσεις μικρών υδροηλεκτρι- κών έργων, συνολικής ισχύος 400 MW περίπου, µε ετήσια παραγωγή ενέρ- γειας περίπου 1500 GWh, ενώ πιστεύε- ται ότι το συνολικό δυναμικό των µι- κρών υδροηλεκτρικών είναι πολύ µε- γαλύτερο. Το ενδιαφέρον που εκδηλώθηκε στην Ἑλλάδα στη δεκαετία του 1970 για την αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ) ήταν έντονο.Ο πρώτος τοµέας που αναπτύχθηκε pa- Ὑδαία ήταν οι ηλιακοί συλλέκτες για θέρμανση νερού, µε αποτέλεσµα η χώ- ρα να παρουσιάζει τη μεγαλύτερη αγο- ρά ηλιακών συλλεκτών στην Ευρώπη, στηριγµένη σχεδόν αποκλειστικά στην εγχώρια βιομηχανία, και να υπάρχουν σήµερα εγκαταστηµένα 830.000 m? συλλεκτών περίπου. Το ποσοστό της διείσδυσης των ΑΠΕ στο ελληνικό ενεργειακό ισοζύ- γιο δεν µπορεί να εκτιμηθεί εξαιτίας της ύπαρξης τῶν ίδιων προβλημάτων που παρουσιάζονται και στις περισσό- τερες άλλες χώρες, δηλαδή έλλειψη απογραφικών στοιχείων και παραδε- κτής στατιστικής μεθοδολογίας ὑπο- λογισμού. Ἔτσι, στο επίσημο ενερ- γειακό µας ισοζύγιο µέχρι σήµερα δεν περιλαμβάνονται οι ΑΠΕ. H ovppeto- XN τους, πάντως, εκτιμάται σε 3.5% του συνόλου της πρωτογενούς ενερ- γειακής κατανάλωσης. Από το ποσο- στό αυτό, το 3% οφείλεται στη βιοµά- Ca και το 0.5% στην ηλιακή ενέργεια για θέρμανση νερού. Ἡ άµεση συµβο- λή των λίγων ανεμογεννητριών και φῶ- τοβολταϊκών σταθμών που λειτουρ- Ὑούν σήµερα είναι ποσοτικά ασήµαν- τη. Αντίθετα, σηµαντική θεωρείται η έµµεση συνεισφορά της ηλιακής ενέρ- γειας για θέρμανση χώρων σε πολλές εφαρμογές (π.χ. θέρμανση θερµοκη- πίων, παθητική θέρμανση κτιρίων). Οι δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυ- Ens και διείσδυσης tov ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στο ενεργειακό ισο- ζύγιο της Ελλάδας είναι µεγάλες. Σύμ- φῶνα µε την πρόσφατη αναλυτική µε- λέτη του υπουργείου Βιομηχανίας, E- νέργειας και Τεχνολογίας «Ανανεώσι- µες πηγές ενέργειας στην Ἑλλάδα», η οποία εκπονήθηκε and επιτροπή ενερ- γειακών εμπειρογνωμόνων υπό την προεδρία του υπογράφοντος, το εκµε- ταλλεύσιμο δυναμικό των ΑΠΕ στη χώρα µας είναι πολύ σηµαντικό. Συ- νολικά, και µε βάση συντηρητικές εκτιμήσεις για την εξέλιξη των τεχνι- κοοικονοµικών παραμέτρων, το εκµε- ταλλεύσιμο δυναμικό των ΑΠΕ στην Ἑλλάδα ανέρχεται περίπου σε 10 εκατ. τόνους ισοδύναµου πετρελαίου (TIM) το χρόνο, που µπορεί να υποκαταστή- σει μελλοντικά το ένα τρίτο της πρω- τογενούς κατανάλωσης ενέργειας στη χώρα. Στο δυναμικό αυτό δεν περι- λαμβάνονται τα μεγάλα υδροηλεκτρι- κά έργα. Ἡ επιµέρους συνεισφορά κά- θε µορφής ΑΠΕ φαίνεται στον πίνακα 1 (με βάση συνολική πρωτογενή ενερ- γειακή κατανάλωση 30 εκατ. ΤΙΠ στον χρονικό ορίζοντα του 2010). ΠΙΝΑΚΑΣ 1: ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΙΜΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ ΤΩΝ ΑΠΕ Μορφή ΑΠΕ εκατ. ΤΙΠ % πρωτογενούς ενέργειας. Ἠλιακή 0.6 2 Αιολική 1.5 5 Γεωθερμία 0.6 2 Μικρά υδρο-- ηλεκτρικά ο 33 Βιομάζα 5.7: 19 ΣΥΝΟΛΟ 9.4 31.3 Αυτό το ποσοστό (31%) είναι ag’ εαυ- τού πολύ υψηλό. Επιπροσθέτως δε, θα πρέπει να συνυπολογιστούν τα έμμεσα οφέλη για το ενεργειακό σύστηµα και την εθνική οικονομία, που απορρέουν από τα πολλαπλά πλεονεκτήματα τῶν ΑΠΕ έναντι τῶν συμβατικών μορ- φών ενέργειας. L’ έναν κόσµο όπουτα περιβαλλοντικά προβλήµατα γίνονται διαρκώς οξύτερα και οι ανησυχίες για τις καταλυτικές επιπτώσεις του «φαι- νοµένου του θερμοκηπίου» από τη συ-

νεχιζόµενη χρήση των συμβατικών καυσίμων όλο και πιο έντονες, η εντα- τικότερη αξιοποίηση των ΑΠΕ προ- σφέρει την καλύτερη διέξοδο. Επιπλέ- ον, η εκμετάλλευση των ΑΠΕ σε τοπι- κό επίπεδο µπορεί να αποτελέσει ση- µαντικό πόλο για την τοπική και περι- φερειακή ανάπτυξη και την αναζωο- γόνηση πολλών περιοχών της χώρας μας, που βρίσκονται σε φθίνουσα οι- κονοµική και κοινωνική πορεία. Ἐκτός από τα ειδικά προβλήματα που παρουσιάζονται στην ανάπτυξη κάθε συγκεκριμένης ανανεώσιµης πη- γής ενέργειας, υπάρχει µια σειρά γενι- κότερων προβλημάτων, κοινών για ό- λες τις ανανεώσιμες πηγές. Τα προ- βλήματα αυτά δυσχεραίνουν σηµαντι- κά την ορθολογική αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στη χώ- ρα µας και χρήζουν άµεσης αντιµετώ- πισης για να επιτευχθούν ταχύτεροι ρυθμοί διείσδυσης τῶν ΑΠΕ στο ενερ- γειακό µας ισοζύγιο’ μπορούν δε να ταξινομηθούν σε τρεις γενικές κατη- γορίες: οργανωτικά, θεσµικά και οἱ- κονοµικά. Οργανωτικά προβλήματα Στο συνολικό φάσμα από την έρευνα µέχρι και την τελική εκμετάλλευση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας υπεισέρχεται ένας μεγάλος αριθµός φο- ρέων (YBET, AEH, KATIE, ΑΕΙ, ETBA, OTA, κ.λπ.), οι οποίοι δρουν στο µε- γαλύτερο µέρος τους ανεξάρτητα και ασυντόνιστα. Αν οι δραστηριότητες των φορέων αυτών δεν ενταχθούν σε ένα ευρύτερο σύνολο µιας ενιαίας πο- λιτικής µε σαφείς στόχους καὶ προτε- ραιότητες και µε ευέλικτες στρατηγι- κές, είναι προφανές ότι η ανάπτυξη των ΑΠΕ θα συνεχίσει να γίνεται απο- σπασµατικά και αναποτελεσματικά. Ὑπάρχει, λοιπόν, ανάγκη δημιουργίας ενός κεντρικού συντονιστικού σχήµα- τος, το οποίο θα διαμορφώνει τις γενι- κές κατευθύνσεις για την ορθολογική έρευνα και εκμετάλλευση των ΑΠΕ, έτσι MOTE να επιτυγχάνεται το μέγιστο δυνατό όφελος σε εθνική κλίμακα. Το σχήµα αυτό θα έχει την ευθύνη της ανάπτυξης TOV ανανεώσιμων πηγών στη χώρα µας σε όλο το φάσμα δρα- στηριοτήτων (έρευνα-καταγραφή, µε- λέτη, αξιολόγηση, τελική αξιοποίηση) και θα συντονίζει όλους τοὺς εµπλε- κόµενους παραγὠγικούς φορείς, εν- τάσσοντάς τους κατά τον βέλτιστο τρόπο σε ένα Ἐθνικό Πρόγραμμα Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας. Ἓνας τομέας ιδιαίτερα σημαντικός στην προσπάθεια για ευρύτερη διάδο- ση τῶν ΑΠΕ, που όµως έχει ελάχιστα αξιοποιηθεί µέχρι σήµερα, είναι ο το- µέας της ενημέρωσης. Η ευρεία, σφαι- ρική όσο και κατανοητή πληροφόρη- ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ο ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/19 ση του κοινού για τα πολλαπλά οφέλη (οικονομικά, περιβαλλοντικά, κοινῶ- νικά, κ.ά.), που θα προκύψουν από TH σηµαντική διείσδυση των ΑΠΕ στο ενεργειακό µας ισοζύγιο, η έγκυρη και λεπτομερής ενηµέρωση των OTA και των ιδιωτών που επιδεικνύουν ενδια- φέρον για την ανάληψη επενδυτικών πρωτοβουλιών στο χώρο των ΑΠΕ, η ενεργοποίηση της ελληνικής βιοµηχα- νίας και βιοτεχνίας στον κατασκευα- στικό κλάδο των ΑΠΕ και, τέλος, η εκπαίδευση των τεχνικών ώστε va εφαρμοστούν µεικανοποιητικά αποτε- λέσµατα οι απαιτούµενες τεχνολογίες πρέπει να αποτελέσουν στόχους πρώ- της προτεραιότητας, που η υλοποίησή τους όµως έχει καθυστερήσει σε ση- µαντικό βαθµό. Αξίζει να σηµειώθεί ότι, παρά το γεγονός πως έχει EKSNAW- θεί ζωηρό ενδιαφέρον and ιδιώτες να προχωρήσουν σε επενδύσεις αξιοποίη- σης των ΑΠΕ, η αποσπασματική αντι- µετώπισή τους, σε συνδυασμό µε την ανεπαρκή ενηµέρωση, την εμπλοκή τους σε γραφειοκρατικές διαδικασίες και το περιοριστικό γι’ αυτούς θεσµι- κό πλαίσιο, έχουν οδηγήσει τελευταία σε αισθητή αποθάρρυνσή τους. Οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοί- κησης (ΟΤΑ), για λόγους που απορ- ρέουν και από τον παραδοσιακό ρόλο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στη χώρα μας, δεν έχουν εμπειρία στον σχεδια- oud, την υλοποίηση και τη λειτουργία επενδυτικών πρωτοβουλιών στους πα- ραγωγικούς τοµείς της οικονοµίας. Αυτή η απειρία των ΟΤΑ, σε συνδυα- oud µε την έλλειψη έγκαιρης και ικα- νοποιητικής ενηµέρωσής τους, έχει δυσµενή αντίκτυπο και στην από µέ- ρους τους ανάπτυξη πρωτοβουλιών για την αξιοποίηση των ΑΠΕ, τοµέα, εκτός των άλλων, και υψηλής τεχνο- λογίας. Αποτέλεσμα αυτών TOV αδυναµιών είναι το γεγονός ότι ελάχιστες επενδυ- τικές πρωτοβουλίες των ΟΤΑ στις ΑΠΕ, πρωτοβουλίες που στην πλειο- ψηφία τους ξεκίνησαν µε την προτρο- πή κάποιου ενδαφερόµενου ελληνικού ή ξένου κατασκευαστικού ή εµπορι- κού οίκου µε σχετική δραστηριότητα, έχουν προχωρήσει στο στάδιο της υ- λοποίησης. Και αυτό, map’ ότι ο Νό- tog 1559/85 για τους avtonapayw- γούς δίνει ένα σαφές προβάδισμα στους ΟΤΑ έναντι των ιδιωτών για την ανάπτυξη επενδυτικών πρωτοβουλιών στις ΑΠΕ. Ac προσθέσουμε ότι η έλλειψη πλη- ῥροφόρησης της ελληνικής βιοµηχα- νίας για τις κατασκευαστικές δυνατό- τητες που παρουσιάζονται στον τοµέα των ΑΠΕ, σε συνδυασμό µε την παρα- δοσιακά επιφυλακτική στάση της σε νέα προϊόντα και αγορές, έχουν ὡς αποτέλεσµα τη σηµερινή απραξία (ue μοναδική ίσως εξαίρεση τη βιοµηχα- via ηλιακών συλλεκτών) και τη µηδε- νική σχεδόν συμμετοχή της ελληνικής βιομηχανίας στην κατασκευαστική δραστηριότητα τῶν ΑΠΕ. Αντίστοιχη είναι και η εμπειρία από τον τοµέα της εξοικονόμησης ενέργειας, όπου η ελ- ληνική βιομηχανία ελάχιστα επηρεά- στηκε and την πανευρωπαϊκή προ- σπάθεια της τελευταίας δεκαετίας

στον χώρο αυτό, παρ᾽ ότι υπήρχαν σηµαντικότατα περιθώρια βελτίωσης, ιδίως στην Ελλάδα. Θεσμικά προβλήματα Το θεσμικό πλαίσιο για την προώθη- ση των εφαρμογών των ΑΠΕ σιην Ελ- λάδα περιγράφεται ουσιαστικά από δύο νόμους, το Ν. 1892/90 και το Ν. 1559/85 (µαζί µε τις σχετικές ὑπουργι- κές αποφάσεις εφαρµογής του). O Αναπτυξιακός Νόμος 1892/90 κατατάσ- σει στην κατηγορία των ειδικών επεν- δύσεων και επιχορηγεί µε επιπλέον ποσοστιαίες µονάδες (συγκεκριµένα, µε 25 επιπλέον µονάδες στην περιοχή B, 15 στη Γ, 10 στη A Kat TH Θράκη) τις επενδύσεις ενεργειακού χαρακτήρα που αφορούν tic: a) αξιοποίηση ava- νεώσιµων πηγών ενέργειας, β) υποκα- τάσταση υγρών καυσίμων ή ηλεκτρι- κής ενέργειας µε αέρια καύσιμα, επε- ξεργασµένα απορρίµµατα, ανανεώσι- µες πηγές ενέργειας, ανάκτηση απορ- ριπτόµενης θερμότητας και y) εξοικο- νόµηση ενέργειας. Μεγάλης σημασίας για την προώθη- ση των ΑΠΕ στη χώρα µας είναι ο Ν. 1559/85 για τη «Ρύθμιση θεμάτων ε- ναλλακτικών μορφών ενέργειας και ειδικών θεμάτων ηλεκτροπαραγωγής από συμβατικά καύσιμα», νόμος ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ » ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/20 πρωτοποριακός σε ευρωπαϊκό επίπε- δο. Ο νόμος αυτός δίνει τη δυνατότη- τα και σε άλλους δηµόσιους ή ιδιωτι- κούς φορείς, εκτός από τη ΔΕΗ, να Ἱδρύουν σταθμούς παραγῶγής ηλεκτρι- κής ενέργειας και να αξιοποιούν τις ΑΠΕ καιτη συμπαραγωγή θερμότητας και ηλεκτρισμού. Σύμφωνα µε το Ν. 1559/85 οι αυτο- παραγωγοί πρέπει να είναι συγχρόνως και καταναλωτές ηλεκτρικής ενέρ- γειας, ώστε ένα µέρος της ηλεκτροπα- ραγωγής τους να καταναλώνεται για τις δικές τους ανάγκες. Ἡ ισχύς του σταθμού του αυτοπαραγῶγού δεν µπο- ρεί να υπερβαίνει το διπλάσιο ή τρι- πλάσιο --ανάλογα µε την αξιοποιού- µενη µορφή ΑΠΕ-- της συνολικής εγ- καταστηµένης ισχύος TOV µηχανημά- των και συσκευών κατανάλωσης του αυτοπαραγῶγού. Kat’ εξαίρεση, και µόνο στους Οργανισμούς Τοπικής Av- τοδιοίκησης, επιτρέπεται η ίδρυση σταθμών πλεκτροπαραγωγής µε σκο- πό την πώληση του συνόλου της πα- ραγόμενης ενέργειας αποκλειστικά στη ΔΕΗ. Οι avtonapaywyoi απαγο- ρεύεται να διαθέτουν σε τρίτους την η- λεκτρική ενέργεια που παράγουν, και έτσι η όποια περίσσεια, µετά την κά- λυψη των ίδιων αναγκών, διατίθεται αποκλειστικά στη AEH, η οποία υπο- χρεούται να την αγοράζει σύµφωνα µε τιμολόγια που ορίζονται µε απόφαση του υπουργού Ενέργειας. Ἡ μέχρι σήµερα εμπειρία από την εφαρµογή του Ν. 1559/85 αποκάλυψε κάποιες αδυναμίες στη διατύπώση αλ- λά και στην ουσία ορισμένων διατά- ξεών του, που εμποδίζουν σε σηµαντικό βαθµό την υλοποίηση βασικών στό- χων της ενεργειακής πολιτικής στον τοµέα των ΑΠΕ. Ὅπως ἤδη αναφέρθηκε, ο Ν. 1559/85 θέτει περιορισμό στην ισχύ των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής µε ΑΠΕ που ανήκουν σε ιδιώτες (διπλά- σιο ή τριπλάσιο της εγκαταστηµένης ισχύος τους). Μέχρι τώρα έχει εκδη- λωθεί ζωηρό ενδιαφέρον από ιδιώτες για να προχωρήσουν σε επενδύσεις a- ξιοποίησης των ΑΠΕ, ζητούν όμως την κατάργηση του περιορισμού της ισχύ- ος του σταθμού, ώστε πρακτικά να έ- χουν ίσα δικαιώµατα µετους ΟΤΑ αυ- τοπαραγωγούς και να μπορούν va πω- λούν το σύνολο της παραγόµενης από αυτούς Πλεκτρικής ενέργειας στη ΔΕΗ. Δεδομένου του εκδηλωθέντος ενδιαφέροντος των ιδιωτών να αναλά- βουν σηµαντικό µέρος του επενδυτι- κού ρίσκου, καθώς και τῶν τεχνολογι- κών και οικονοµικών αβεβαιοτήτων που ενυπάρχουν στην αξιοποίηση των ΑΠΕ, είναι δύσκολο να υποστηριχθεί η διατήρηση ενός τόσο περιοριστικού καθεστώτος, όπως το σημερινό. Σ’ ό,τι αφορά το χρονικό διάστηµα

τα ὑλοποίησης τῶν επενδύσεων, παρατη- ρείται σηµαντική καθυστέρηση στην υλοποίηση πολλών επενδυτικών πρῶ- τοβουλιών στο χώρο των ΑΠΕ, av και από καιρό έχουν εκδοθεί οι σχετικές άδειες ίδρυσης και εγκατάστασης σταθμών. Οι άδειες αυτές, σε ΟΤΑ ή ιδιώτες, έχουν δεσμεύσει την αξιοποίη- ση ενός αξιόλογου δυναμικού ΑΠΕ, µε αποτέλεσµα να µην υπάρχει περιθώ- pio έκδοσης αδειών σε νέους επενδυ- τές, οι οποίοι µπορεί να είναι αποτελε- σµατικότεροι. Θα πρέπει οπωσδήποτε να δοθεί η δυνατότητα ανάκλησης των αδειών, εάν µέσα σε εύλογο χρο- νικό διάστηµα από την ηµεροµηνία ἐκδοσής τους δεν έχει προχωρήσει η υλοποίηση της σχετικής επένδυσης. Ο Ν. 1559/85 καθιστά υποχρεωτική τη γειτνίαση του σταθμού ηλεκτροπα- ραγωγής του αυτοπαραγὠγού µε την εγκατάσταση κατανάλωσής του. H αναθεώρηση της σχετικής διάταξης, σε συνδυασμό µε τον όρο 4, παράγραφος 3, της Σύμβασης Αγοράς Ηλεκτρικής Ἐνέργειας από Αυτοπαραγωγούς (ΣΕ 2769/88), που προβλέπει ότιο αυτοπα- ραγωγός µπορεί να κάνει χρήση των γραμμών της ΔΕΗ για τη µεταφορά της παραγόµενης ενέργειας, κατα- βάλλοντας κάποιο ενοίκιο, επιτρέπει πρακτικά το συμψηφισµότης παραγό- µενης και της καταναλισκόµενης ε- νέργειας ανά ζώνη τιµολογίου. Κάτι τέτοιο θα βελτίωνε κατά πολύ την οι- κονοµικότητα της εκμετάλλευσης των ΑΠΕ, ιδιαίτερα στο διασυνδεδε- µένο σύστημα. Οικονομικά προβλήµατα Το υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο κινή- τρων για την ανάληψη επενδυτικών πρωτοβουλιών στις ΑΠΕ (Ν. 1892/90) παρέχει υψηλή, γενικά, επιχορήγηση της επένδυσης και σχετικά χαμηλή τι- µή της πωλούμενης στη AEH ηλεκτρι- κής ενέργειας, Ιδίως στο διασυνδεδε- µένο σύστημα. ‘Eva διαφορετικό σύ- στηµα κινήτρων, που θα βασίζεται στην υψηλότερη τιµή πώλησης της παραγόµενης από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και σε μικρότερη αρχική επιχορήγηση της επένδυσης, θα mpow- θούσε καλύτερα την αξιοποίηση των ΑΠΕ, προσελκύοντας µονάδες βελ- τιωµένης τεχνολογίας και ευνοώντας την ανάπτυξη δραστηριοτήτων yia καλύτερη συντήρηση, ώστε να αυξη- θεί ο χρόνος λειτουργίας των σχετι- κών εγκαταστάσεων. Επίσης,θα απο- δέσµευε μεγάλα κρατικά κεφάλαια, τα οποία θα αντικαθίσταντο από ιδιω- τικά, µε παράλληλη αύξηση της εισ- ροής ξένων κεφαλαίων. Ἡ υπουργική απόφαση ΣΕ 2752/88, που εκδόθηκε στο πλαίσιο του Ν. 1559/85, καθόρισε συγκεκριµένα τι- µολόγια αγοράς από τη AEH της πλεο- νάζουσας ηλεκτρικής ενέργειας των αυτοπαραγωγών, τόσο για τα νησιά ό- σο και για το διασυνδεδεµένο σύστη- μα. Τα τιμολόγια αυτά στηρίζονται βασικά στο κόστος καυσίμου της ΔΕΗ που εξοικονοµείται. Κάτι τέτοιο, όµως, καθιστά λιγότερο ελκυστικές τις επενδύσεις αξιοποίησης των ΑΠΕ, κυρίως στο διασυνδεδεµένο σύστημα, όπου το κόστος καυσίμου αφορά, σε µεγάλο βαθµό, τον λειτουργικά φθηνό λιγνίτη. Είναι δυνατή (και επιβεβληµέ- vn) η βελτίωση τῶν υφιστάμενων τιµο- λογίων, εάν ληφθούν υπόψη στη δια- μόρφωσή τους δύο επιπρόσθετοι πα- ράγοντες. Ο ένας αφορά την αναγνώ- ριση της συνεισφοράς ισχύος ορισµέ- νων ΑΠΕ (µικρά υδροηλεκτρικά, yew- θερµία, συμπαραγωγή θερμότητας - ηλεκτρικής ενέργειας, και σε κάποιο βαθµό αιολική και ηλιακή ενέργεια), που οδηγεί µεσοπρόθεσµα σε εξοικο- vounon επενδύσεων της ΔΕΗ. Πρέπει επίσης να συνυπολογίζεται το κοινῶ- νικό κόστος που αποφεύγεται από τη µη εγκατάσταση και λειτουργία ovp- βατικών σταθμών nAEKtponapayo- γής, λόγω της εγκατάστασης σταθ- µών ΑΠΕ: πλεονεκτήματα ως προς το περιβάλλον, την εξοικονόμηση, µα- κροπρόθεσµα, εξαντλήσιμων εγχώ- ριων ενεργειακών πόρων, την πολλα- πλότητα TOV προσφερόμενων μορφών ενέργειας στο ενεργειακό ισοζύγιο της χώρας, την προώθηση της ενεργεια- κής αυτονομίας και ασφάλειας τροφο- δοσίας απομακρυσμένων περιοχών (π.χ. νησιών), την εξοικονόμηση συ- ναλλάγματος, την απασχόληση εγχώ- ριου εργατικού δυναμικού, κ.λπ. Ἓνας σημαντικός ανασχετικός πα- ράγοντας στην προσπάθεια για ταχεία ανάπτυξη και διάδοση τῶν ΑΠΕ στη χώρα µας είναι και τα υψηλά επιτόκια αναγωγής σε παρούσα αξία. Στη ΔΕΗ, για παράδειγµα, το επιτόκιο αναγω- γής λαμβάνεται ίσο µε 10% σε σταθε- ρές τιµές. Τα υψηλά όµως αυτά επιτό- κια, αποτέλεσµα και της στενότητας κεφαλαίων που υπάρχει στην ελληνι- κή οικονομία, καθιστούν αντιοικονο- µική την προώθηση έργων µε µεγάλο αρχικό κόστος επένδυσης και χαμηλό λειτουργικό κόστος, όπως είναι τα έρ- γα των ΑΠΕ. Από την άλλη πλευρά, τα επικρατούντα σήµερα υψηλά επιτόκια δανεισμού από τις τράπεζες κάνουν ακόµα πιο δύσκολη την ανεύρεση των απαραίτητων χρηµατοδοτικών πόρων για επενδύσεις στις ΑΠΕ. Προτεινόμενα µέτρα Στα προηγούμενα επιχειρήθηκε µία, κατά το δυνατό, πλήρης ανάλυση των σημαντικότερων προβλημάτων που παρουσιάζει σήµερα η αξιοποίηση και η ευρύτερη διάδοση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στη χώρα µας. Ἡ ανάλυση αυτή οδηγεί και στη διαµόρ- NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ » ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/21

ΕΝΕΡΓΕΙΑ φῶώση ενός πλέγματος προτάσεων και µέτρων που μπορούν να συμβάλουν αποφασιστικά στην ταχύτερη, ορθολο- γικότερη και γενικά επωφελέστερη διείσδυση των ΑΠΕ στο ενεργειακό µας ισοζύγιο. Προτείνεται λοιπόν η δηµιουργία µιας Συντονιστικής Ἐπι- τροπής Ανανεώσιμων Πηγών Evép- γειας (ΣΕΑΠΕ), η οποία θα αποτελείται από έναν περιορισμένο αριθµό εµπει- ρογνωµόνων και η οποία θα λειτουργεί ως μόνιμο συμβουλευτικό όργανο του υπουργού Ενέργειας. Ἡ Επιτροπή av- τή θα εισηγείται όλες τις απαραίτητες ενέργειες για τη χάραξη και υλοποίη- ση µιας ολοκληρώμένης πολιτικής στις ΑΠΕ, καθώς και το συντονισμό των δραστηριοτήτων όλων τῶν εµμπλε- κόµενων στο χώρο των ΑΠΕ φορέων. Θα συνεργάζεται µε φορείς, θα αξιο- λογεί και θα ιεραρχεί τις προτάσεις τους σε σχέση µε τα υπάρχοντα στοι- χεία, θα προσανατολίζει σε συγκεκρι- µένες κατευθύνσεις τα προγράµµατα έρευνας και τεχνολογίας τῶν ΑΠΕ, θα επεξεργάζεται και θα υποβάλλει στον υπουργό Ἐνέργειας προτάσεις για την υιοθέτηση συγκεκριμένων στρατηγι- κών και για τη διαμόρφωση ετήσιου (όπως και µακροχρόνιου) Εθνικού Προγράµµατος Ανανεώσιμων Πηγών Ἐνέργειας. H Επιτροπή θα συναπαρτί- ζεται και θα λειτουργεί µε µια σειρά Τομµεακών Υποεπιτροπών (µια για κά- θε ανανεώσιµη µορφή ενέργειας), οι οποίες καιθα ασχολούνται µε τα εἰδι- κότερα θέµατα κάθε κλάδου των ΑΠΕ. Οι Υποεπιτροπές θα συνεπικου- ρούνται στο έργο τους από επιστήµο- νες και φορείς ειδικούς στο κατά περί- πτωση αντικείµενο. H ΣΕΑΠΕ θα αποτελέσει συµβου- λευτικό όργανο του υπουργού Evép- γειας στο χώρο τῶν ΑΠΕ, ενώ το ρόλο του εκτελεστικού και εποπτικού ορ- γάνου θα αναλάρβει η Διεύθυνση Ava- νεώσιµων Πηγών και Ἐξοικονόμησης Ἐνέργειας του υπουργείου Βιοµηχα- vias, Ἐνέργειας και Τεχνολογίας (YBET). Στη Διεύθυνση αυτή θα πρέπει να συγκεντρωθούν όλες οι µέχρι τώρα διάσπαρτες αρμοδιότητες του τοµέα ΑΠΕ, µε στόχο τον καλύτερο συντονι- oud και έλεγχο των σχετικών ενερ- γειών, καθώς και την αποτελεσµατι- κότερη προώθηση τῶν µέτρων που θα αποφασίζονται σε πολιτικό επίπεδο. Όπως τονίστηκε και προηγουµέ- νως, απαιτείται µια δραστήρια και συντονισμένη εκστρατεία ενηµέρώ- σης κοινού και επενδυτών (δημόσιων και ιδιωτικών) για τις διάφορες πτυ- χές αξιοποίησης των ΑΠΕ. H εκστρα- τεία αυτή, η οποία θα αναληφθεί από κοινού από τους κύριους εμπλεκόμε- νους φορείς (YBET, AEH, ΚΑΠΕ), θα περιλαμβάνει μεταξύ των άλλων: — Άμεση λειτουργία της τράπεζας πληροφοριών στις ανανεώσιµες πηγές που οργανώνει το Κέντρο Ανανεώσι- pov Πηγών Ενέργειας (KATIE). ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ » ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/22 — Συστηματική διαφήμιση από tov Τύπο και την τηλεόραση των πλεονε- κτημάτων που παρουσιάζει η ανάπτυ- En των ΑΠΕ μακροπρόθεσμα, έναντι των συμβατικών μορφών ενέργειας. — Ἵδρυση γραφείων ενημέρωσης κοινού και επενδυτών πάνω στις ΑΠΕ και διανοµή έντυπου κατατοπιστικού υλικού. — Ἔκδοση ειδικού οδηγού επενδύ- σεων ΑΠΕ για τους Οργανισμούς Το- πικής Αυτοδιοίκησης. Προκειμένου να βοηθηθούν οι ΟΤΑ και οι επιχειρή- σεις τοὺς να ξεπεράσουν τα τεχνικά και οργανωτικά προβλήματα που αν- τιμετωπίζουν κατά την υλοποίηση ε- πενδύσεων σε ΑΠΕ, καθώς και αυτά που αναμένεται να αντιμετωπίσουν κατά τη λειτουργία των εγκαταστά- σεων, προτείνεται να εκδοθεί Οδηγός Ἐπενδύσεων για τους ΟΤΑ, σε συνεργα- σία YBET, AEH και ΕΕΤΑΑ (Ελληνική Ἑταιρεία Τοπικής Ανάπτυξης και Av- τοδιοίκησης). Ἡ ΕΕΤΑΑ πρέπει να συ- νεχίσει να προσφέρει υπηρεσίες συµ- βούλου στις αναπτυξιακές προσπά- θειες των ΟΤΑ στον τοµέα TMV ανανε- ώσιμων πηγών ενέργειας. — Ἐκπόνηση, σε συνεργασία µε τα ΑΕΙ, τα ΤΕΙ, τον ΟΑΕΔ, τον EOMMEX και άλλους συναρµόδιους φορείς, ενός ολοκληρὠμένου προγράµµατος συνε- χούς εκπαίδευσης των Ελλήνων τεχνι- κών πάνω στις εξελισσόµενες τεχνο- λογίες εφαρμογών των ΑΠΕ. Οι κυριότερες προτάσεις για την υποστήριξη της ανάπτυξης ελληνικής βιομηχανίας στις ΑΠΕ, έτσι ώστε να υπάρξουν σηµαντικά πολλαπλασιαστι- κά οφέλη για την εθνική οικονομία, Ei- ναι: — Σύνταξη κανονισμών και προτύ- πων κατασκευής, εγκατάστασης, σύνδεσης µε το δίκτυο και λειτουρ- γίας συστηµάτων ΑΠΕ. — Συνεργασία AEH, ΚΑΠΕ, ΑΕΙ, ΤΕΙ και βιομηχανίας σε προγράµµατα έρευνας, ανάπτυξης και επίδειξης στις ΑΠΕ, έτσι ώστε να οδηγηθούµε στο σχεδιασμό συστηµάτων κατάλλη- λων για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ελληνικού χώρου. Αυτή η συνερ- γασία µπορεί να αποτελέσει μοναδική ευκαιρία για την οργάνωση τμημάτων έρευνας και ανάπτυξης στις ελληνικές βιομηχανίες. — Συνεργασία ελληνικών βιοµηχα- νιών µε ξένες εταιρείες του κλάδου, και κυρίως µε εταιρείες των χωρών της ΕΟΚ, που έχουν αποκτήσει αρκετή εμπειρία σε συστήµατα ΑΠΕ που έ- χουν εγκαταστήσει σε άλλες χώρες. H συνεργασία αυτή θα μπορούσε µελ- λοντικά να αποτελέσει απαραίτητη προὐπόθεση για συμμετοχή των ξένων κατασκευαστών στους διεθνείς δια- γωνισμούς της ΔΕΗ, όπως γίνεται άλ- λωστε µε άλλα μεγάλα έργα της ΔΕΗ. Θα πρέπει ακόµη να συνεχιστούν και να ολοκληρωθούν σύντομα οι µε- τρήσεις και μελέτες για τη λεπτομερή και συστηματική καταγραφή του δυ- ναμικού ανανεώσιμων πηγών ενέρ- γειας στη χώρα µας. Ἡ καταγραφή αυτή αποτελεί απαραίτητη προὐπόθε- ση για τον ορθολογικό σχεδιασμό της αξιοποίησης τῶν ΑΠΕ σε εθνικό επίπε- δο. Επίσης, θα πρέπει να αναπτυχθεί ένα ολοκληρωμένο στατιστικό σύστη- μα παρακολούθησης και απογραφής της συμμετοχής των ΑΠΕ στο ενερ- γειακό µας ισοζύγιο (ποιοτικά, ποσοτι- κά και διαχρονικά χαρακτηριστικά). Από θεσμική άποψη προτείνεται η αναμόρφῶση (τροποποίηση και συµ- πλήρωση) ορισμένων διατάξεων του Ν. 1559/85, ώστε να καταστεί λιγότε- ρο περιοριστικός και περισσότερο λει- τουργικός προς την κατεύθυνση της ανάπτυξης επενδυτικών πρωτοβου- λιών στις ΑΠΕ. Σ᾽ αυτό το πλαίσιο κρίνεται σκόπιµη: — Ἡ τροποποίηση, επί το ελαστι- κότερο, του περιορισμού ισχύος για αυτοπαραγωγούς ηλεκτρικής ενέρ- γειας από ΑΠΕ. H τροποποίηση αυτή µπορεί να γίνει µε απλή Ὑπουργική Α- πόφαση, κάνοντας χρήση της ευχέ- ρειας που δίνει το άρθρο 14, παρ. y, του N. 1559/85, να μεταβάλλονται, δηλαδή, τα ανώτατα επιτρεπόμενα όρια ισχύος τῶν σταθμών ηλεκτροπα- ραγώγής µέχρι το διπλάσιο. Ἔτσι, το όριο ισχύος των σταθµών µπορεί άνε- τα να αυξηθεί από τριπλάσιο σε εξα- πλάσιο της συνολικής ισχύος κατανά- _ λωώσης του αυτοπαραγὠγού. Σε µια δεύτερη φάση, µπορεί να επιτραπεί η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από σταθμούς που λειτουργούν µε ΑΠΕ χωρίς περιορισμό ισχύος του σταθ- μού. Μια τέτοια ρύθμιση, η οποία ου- σιαστικά δίνει τα ίδια δικαιώµατα στις ιδιωτικές επενδύσεις ΑΠΕ µε αυ- τά των ΟΤΑ και των επιχειρήσεών τους, απαιτεί τροποποίηση του άρ- θρου 4, παρ. 1, του N. 1559/85, µε την Ψήφιση σχετικής τροπολογίας στη Βουλή. — Ἡ δηµιουργία της δυνατότητας ανάκλησης τῶν αδειών ίδρυσης και εγκατάστασης σταθμών ηλεκτροπα- ραγωγής από ΑΠΕ, που δίνονται τόσο σε ΟΤΑ όσο και σε ιδιώτες, εάν µέσα σε εύλογο χρονικό διάστηµα από την ηµεροµηνία έκδοσης (π.χ. µέσα σε έ- να έτος) δεν έχει προχωρήσει η VAO- ποίηση της επένδυσης. Αυτό µπορεί απλά να γίνει µε την αναγραφή πάνω στην άδεια ίδρυσης ή εγκατάστασης καταληκτικής ημερομηνίας υλοποίη- σης, η µη τήρηση της οποίας θα συνε- πάγεται αυτόματα την ανάκληση της ΄ σχετικής άδειας. — Ἡ καθιέρωση του συμψηφισμού της παραγόµενης και καταναλισκό- µενης από τον αυτοπαραγῶγό ηλε- κτρικής ενέργειας ανά ζώνη τιµολο- γίου. Το κόστος τῶν απαιτούμενων για το συμψηφισµό µετρητικών διατά-

ἔεων (μετρητές ενεργού και αέργου ισχύος κατάλληλων ηλεκτρονικών κα- ταγραφικών διατάξεων και σύστημα επεξεργασίας στοιχείων ανά 100 περί- που αυτοπαραγωγούς) θα βαρύνει, εν µέρει τουλάχιστον, τον αυτοπαραγῶ- γό. Στόχος, η οικονοµικότητα Προτείνεται η διαμόρφῶση νέου, αυ- ξηµένου τιμολογίου αγοράς της ηλεκ- τρικής ενέργειας and avtonapayw- yous ΑΠΕ, κυρίως για to διασυνδεδε- µένο σύστημα. Οι κυριότεροι παρά- Ύοντες που πρέπει να ληφθούν υπόψη στη διαµόρφωση tov νέου τιμολογίου είναι οι εξής: — Ἡ εξίσωση της τιµής του εγχώ- ριου (και εξαντλήσιµου) λιγνίτη µε το ισοδύναμο της τιμής υποκατάστασης µε άνθρακα (παράγοντας που επηρεά- ζειτο νυχτερινό και το ενδιάµεσο σκέ- λος tov τιµολογίου στο διασυνδεδεµέ- νο σύστημα). Για τιµή άνθρακα 50 - 60 δολ./τόνο, παραδοτέο στο σταθµό, αντιστοιχεί τιµή περίπου 3 - 3,5 δρχ./ KWh για τη νυχτερινή ζώνη του τιµο- λογίου, σε σύγκριση µε 2,5 Spx./KWh που είναι σήµερα. — Ἡ αναγνώριση της συνεισφοράς ισχύος τῶν σταθµών ΑΠΕ και η στα- διακή ενσωµάτωσή της στο τιµολό- γιο. Ἡ συνεισφορά αυτή µπορεί να φθάσει σε τάξη μεγέθους τις 1-5 δρχ./ KWh, ανάλογα µε τη φύση της συγ- κεκριµένης ΑΠΕ. — Ἡ αναγνώριση του κοινωνικού οφέλους από την υποκατάσταση των συμβατικών καυσίµων. Σχετική µελέ- τη για λογαριασμό της ΕΟΚ ὑπολόγισε το κοινωνικό αυτό όφελος για αιολική ενέργεια στη A. Γερμανία στο ποσό των 5 - 10 δρχ./ΚΝΠ. Το όφελος και µόνο από την αποφυγή εγκατάστασης περιβαλλοντικού εξοπλισμού για δέ- σµευση του διοξειδίου του θείου σε συμβατικούς σταθμούς υπολογίζεται ότι είναι της τάξης της 1 Spy./KWh. Ἡ επιβάρυνση που θα προκύψει από την αύξηση του τιμολογίου δεν πρέπει να καλυφθεί όλη από τη ΔΕΗ. H AEH θα μπορούσε να καλύψει το τµήµα που αντιστοιχεί στη συνεισφορά ισχύ- ος και την εξοικονόμηση περιβαλλον- τικού εξοπλισμού. Τα υπόλοιπα κοι- νωνικά οφέλη τα καρπούται το ευρύ- τερο κοινωνικό σύνολο και θα µπο- ρούσαν να καλυφθούν από τον Κρατι- κό Προὐπολογισμό, αποδίδοντας ένα πολύ µικρό µέρος των εσόδων από τη φορολογία των καυσίμων. Ας σηµειώ- θεί ότι αναγνώριση ενός µέρους του- λάχιστον του κοινωνικού οφέλους γί- νεται ήδη στα τιμολόγια τῶν αυτοπα- ραγωγών, µε τη χρήση του λεγόμενου συντελεστή ενεργειακής πολιτικής. Ἡ αύξηση στο τιμολόγιο θα μπορού- σε να γίνει μ᾿ έναν επιπλέον όρο σε Spy./KWh, και όχι σε δρχ./ΚΝ, ώστε να υπάρχει ένα πρόσθετο κίνητρο για τη λειτουργία των εγκαταστάσεων ὁ- σο το δυνατόν περισσότερες ώρες το χρόνο. Εναλλακτικά, θα μπορούσε η αὔξηση στο τιμολόγιο να γίνει µε αὖ- Enon του πιο πάνω συντελεστή, αφού όµως εξεταστεί η τυχόν επίδραση από πιθανή μελλοντική µείωση του φόρου στο μαζούτ. Ἕνας ενδιαφέρων εναλλακτικός τρόπος χρηµατοδότησης επενδύσεων στον τοµέα των ΑΠΕ, ο οποίος δίνει διέξοδο στο πρόβλημα της στενότη- τας κεφαλαίων στην ελληνική αγορά και ο οποίος κερδίζει συνεχώς έδαφος στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες, είναι η χορήγηση δανείων από ξένες ή ελληνι- κές τράπεζες και οργανισμούς σε επι- λεγμένα έργα ALLE και ἐξδυικονομήσιις ενέργειας, µε αποπληρωμή τους από τα κέρδη ενέργειας που εξοικονοµεί- ται (χρηματοδότηση από tpitouc-third party financing). Μερικές εταιρείες του εξωτερικού θα δέχονταν συμµετο- χή µε αποπληρωμή από τα κέρδη της ενέργειας που εξοικονοµείται. M’ av- τό τον τρόπο παρέχεται και σοβαρή εγγύηση για την τεχνολογία που θα διαθέσουν οι ξένες εταιρείες. Επίσης, ένας άλλος τρόπος χρηµα- τοδότησης είναι και τα λεγόμενα «συ- νολικά δάνεια» (global loans) που δίνει η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων σε συνεργασία µε το Νέο Κοινοτικό ‘Op- γανο (New Community Instrument). Ta δάνεια αυτά δίνονται σε εθνικές τρά- πεζες ή οργανισμούς (π.χ. ETBA, E- OMMEX), που στη συνέχεια τα χρησι- μοποιούν Ύια να χρηματοδοτήσουν µια σειρά μικρότερων επενδύσεων σε βιομηχανίες και βιοτεχνίες. Τέλος, ένα µέτρο, το οποίο µπθρεί να δώσει σηµαντική ώθηση στην ανά- πτυξη των ΑΠΕ αλλά και να εξασφα- λίσει µια πρώτη υπολογίσιµη αγορά για την ενεργοποίηση της ελληνικής κατασκευαστικής βιομηχανίας στον τοµέα αυτό, είναι η υποχρεωτική προ- ώθηση τῶν εφαρμογών των ΑΠΕ σε δηµόσια κτίρια (γραφεία, σχολεία, νο- σοκοµεία, κ.λπ.). Σ) αυτό το πλαίσιο, ορισμένες μορφές ΑΠΕ, ὀπως η ηλια- κή, η εξοικονόµηση ενέργειας και η βιοµάζα, που προσφέρονται ιδιαίτερα για τις συγκεκριμένες εφαρμογές, εἰ- ναι δυνατόν να αναδείξουν στην πρά- En τα πλεονεκτήματα των ΑΠΕ έναντι των συμβατικών μορφών ενέργειας, συμβάλλοντας έτσι στην αποτελεσµα- τικότερη διαφήμιση και την ταχύτερη διάδοσή τους. NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/23

Οι λιγνίτες της Δράμας Τεράστιες αντιδράσεις έχει προκαλέσει το σχέδιο της AEH για εγκατάσταση θερµοηλεκτρικής µονάδας που θα αξιοποιήσει τους λιγνίτες τής 4ράµας. Η Ν.Ο. παρουσιάζει σ᾿ αυτό το τεύχος µια συνέντευξη µε τον Κ. 4ομαζό}λου, φυσικό, εκπρόσωπο της «Συντονιστικής Επιτροπής Αγώνα κατά των Alyvitdv». Ἐχει ξαναπαρουσιασθεί στο περιοδι- κό, αλλά ως πληροφορία, ή πρόθεση της AEH να δημιουργήσει θερµοηή- λεκτρικές µονάδες στη 4ράµα, για να αξιοποιήσει τους λιγνίτες της περιοχής. Είναι πραγματικά αξιοποιήσιµοι αυτοί οι λιγνίτες, κατά τη γνώµη σας; Υπάρ- χει κάποια οικονομική µελέτη που να αποδεικνύει ότι τα κέρδη από τη χρή- ση της θερμικής ενέργειας θα είναι µε- γαλύτερα από τις απώλειες; 9 Αυτό εξαρτάται απὀ τον τρόπο που συντάσσεται η οικονομική µελέτη. Αν και έχουµε απευθυνθεί στη ΔΕΗ, δεν μας έχει γνωστοποιηθεί ακόµη η οικο- νομική µελέτη. Αν η µελέτη λαμβάνει υπόψη µόνο τους ὑλικοτεχνικούς πα- ράγοντες, µαζί µε µια εκτίµηση για τα έσοδα πουθα προκύψουν από την πώ- Anon ηλεκτρικού ρεύματος, βγαίνει βέβαια κάποιο αποτέλεσµα κερδοφό- po. Αν όμῶς συνυπολογισθούν οι επι- πτώσεις στην οικονομική ζωή της ευ- ρύτερης περιοχής, όπως η µείωση της γεωργικής παραγωγής, η οποία εκτι- µάται περί τα 700.000 στρέµµατα γης, ἡ ακόµη οι επιπτώσεις στα δάση της περιοχής, που είναι an’ τα πλουσιότε- ρα της χώρας (παράγουν το 16% της εγχώριας ξυλείας), καθώς και η ελάτ- TMON τῶν νερών της περιοχής, τα ο- ποία σήµερα χρησιμοποιούνται από πολλές βιομηχανίες (Αθηναϊκή Χαρ- τοποῦα, ΣΕΚΟΒΕ, δεκάδες εργοστά- σια μαρμάρου), πιθανότατα η όποια εικόνα κέρδους ανατρέπεται. Δεδομένου, λοιπόν, του προβλήματος, ποιες ενέργειες έχετε κάνει µέχρι σή- µερα ως Συντονιστική Επιτροπή; 9 Προσπαθήσαμε να ενημερώσουμε τον κόσµο τι σηµαίνει αυτή η εγκατά- σταση για την περιοχή µας. Συγκεν- τρώσαµε 30.000 υπογραφές και ελπί- ζουμε πως σύντομα θα φθάσουμε τις 50.000. Ακόμη, απευθυνθήκαµε µε εξώδικο έγγραφο στη AEH καιτοΥΠΕ- ΧΩΔΕ. Από τη ΔΕΗ ζητήσαμε να µας ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « AEKEMBPIOZ 1990/24 δώσει τη µελέτη που έχει γίνει απ᾿ την εταιρεία για τις επιπτώσεις της εγκα- τάστασης και λειτουργίας θερµικών εργοστασίων στη Δράμα. Ακόμη, ζη- τήσαµε να µας στείλει την έγγραφη παραγγελία, µε την οποία ζήτησε από ειδικούς επιστήμονες να συντάξουν µελέτη που αφορά τις περιβαλλοντι- κές επιπτώσεις' έχουν ήδη περάσει τέσσερις µήνες και η AEH δεν µας έχει ακόµη απαντήσει. Από τον υπουργό Χωροταξίας και Περιβάλλοντος ζητήσαμε να µας a- παντήσει αν γνωρίζει ότι η ΔΕΗ σχε- διάζει να εγκαταστήσει θερµοηλεκτρι- κά εργοστάσια στη Δράμα. Ακόμη, αν έχει υποβληθεί αίτηση στο ΥΠΕΧΩ- ΔΕ από τη ΔΕΗ για έρευνα περιβαλ- λοντικών επιπτώσεων, πότε ὑποβλή- θηκε και αν έχει δοθεί ανάλογη άδεια από το ΥΠΕΧΩΔΕ. Τέλος, ζητήσαμε an’ το ίδιο υπουργείο va µας δώσει την σχετική νοµοθεσία που διέπει την εγκατάσταση και τη λειτουργία των μεγάλων αυτών εγκαταστάσεων. Ακόμη, άλλοι φορείς, όπως η Οικο- λογική Κίνηση Δράμας, απευθύνθη- καν στη ΔΕΗ και ζήτησαν ορισμένα στοιχεία. Ἡ ΔΕΗ απάντησε πως ένας από τους βασικούς στόχους του δεκα- ετούς προγράµµατος ανάπτυξης της εταιρείας είναι η μεγιστοποίηση της συμμετοχής τῶν εγχώριων πόρων στην παραγωγή ηΠλεκτρικής ενέρ- γειας. Στο πλαίσιο αυτό, λοιπόν, έχει προγραμµατισθεί η εγκατάσταση δύο θερμοηλεκτρικών μονάδων στην πε- ριοχή της Δράμας. Επίσης, απάντησε ότι οἱ λιγνιτικές έρευνες του κοιτά- σµατος συνεχίζονται, τα τελικά δε στοιχεία και συμπεράσματα θα έχουν εξαχθεί εντός του πρώτου εξαμήνου του 1990. : Γνωρίζετε ποιο είναι το µέγεθος των κοιτασμάτων και ποια η θερµαντική τους ικανότητα, για να έχουµε µια εἰ- κόνα πραγματικών δεδοµένων; 9 To λιγνιτικό κοίτασμα της Δράμας βρίσκεται στο τρίγωνο Νεροφράκτης - Μαυρολεύκη - Αγία Παρασκευή, κα- ταλαμβάνει έκταση 22.000 στρεµµά- των, το δε βάθος του φθάνει γύρω στα 200 µέτρα. Τα συνολικά αποθέµατα αυτού του κοιτάσματος εκτιμώνται σε ένα δισεκατομμύριο τόνους, µε θερ- µαντική αξία 1.100 Kcal/Kgr. An’ αυ- τά, τα µισά περίπου θεωρούνται επι- Φφανειακά απολήψιµα µε σχέση απορ- ριπτόµενων στείρων προς λιγνίτες 7/1 κυβικά µέτρα/τόνο. Με βάση τα στοιχεία αυτά, το κοί- τασµα µπορεί να συντηρήσει τουλάχι- στον δύο εργοστάσια για περισσότερα από 30 χρόνια. Και, βέβαια, περιµέ- νουµε ότιη AEH δεν θα περιορισθεί οὐ- τε στα δύο εργοστάσια ούτε µόνο στην εκμετάλλευση των λιγνιτών αλλά θα προχωρήσει και στην εκμετάλλευση της τύρφης, που φθάνει τα 5 δισεκα- τομμύρια τόνους. Ἡ ΔΕΗ ισχυρίζεται πως έχει προβλέ- Ψει να πάρει τα µέτρα εκείνα που θα περιορίσουν την εκπομπή ρύπων, όπως NO, και SO,, KATH από τα επιτρε- πόµενα όρια που προβλέπουν οι κανο- νισµοί της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Ακόμη, υπόσχεται πως τα πορίσματα της ερευνητικής (κι όχι περιβαλλοντι- κής) µελέτης για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις, που θα συναχθούν από µια διεπιστημονική ομάδα καθηγητών του Πολυτεχνείου και του Πανεπιστη- µίου Αθηνών, θα ληφθούν υπόψη για τη σύνταξη TOV οριστικών μεγεθών εκμετάλλευσης. Οι 30.000 υπογραφές ενάντια στο θερ- μοηλεκτρικό εργοστάσιο είναι σηµαν- τικές. Θα ήταν ενδιαφέρον να µας πεί- τε ποια στοιχεία δώσατε στους κατοί- κους της περιοχής για να προχωρήσε- τε σ᾽ αυτή την ενεργό αντίθεση. 9 Ἡ λειτουργία αυτών τῶν εργοστα- σίων και η εξόρυξη των λιγνιτών, κα- τά αντικειμενικές εκτιμήσεις, θα δη- µιουργήσουν σοβαρά προβλήματα στην ευρύτερη περιοχή του λεκανοπε- δίου της Δράμας. Πιο συγκεκριµένα: α) Προβλέπεται ότι µία έκταση 40.000 στρεμμάτων από τα καλύτερα χωράφια, ποτιστικά και µε υψηλές αποδόσεις, θα βγουν από την παραγω- B) Θα μεταστεγασθούν τουλάχιστον 3 χωριά, ο Νεροφράκτης, η Μαυρο- λεύκη και η Αγία Παρασκευή. Και η µεταστέγαση αυτή, εκτός από τα GA- λα προβλήματα (οικονοµικά, προβλή- pata εξεύρεσης στέγης, κ.λπ.), θα δη- µιουργήσει και μεγάλα κοινωνικά προβλήματα. Είναι ακόµη βέβαιο ότι θα είναι σχεδόν αδύνατη η διαβίωση στα χωριά Καλαμπάκι, Καλαμώνας, Φωτολείβος, Καλός Αγρός, Συμβολή, Κορμίστα και Ν. Μπάφρα. Ύ) Ἡ ρύπανση του περιβάλλοντος στην ευρύτερη περιοχή της Δράμας θα δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα, κυρίως λόγω της σκόνης που θα ση-

κώνεται από τις εργασίες εξόρυξης και μεταφοράς τῶν λιγνιτών. Τα καυ- σαέρια τῶν εργοστασίων, που θα απο- βάλλονται στην ατμόσφαιρα, θα δη- λητηριάζουν τον αέρα, τη yn και τα νερά καιθα αυξάνουν την τοξικότητα των εδαφών ενώ θα δημιουργούν όξινη βροχή. Εξάλλου τα φίλτρα που προ- βλέπεται να τοποθετηθούν µπορεί να περιορίζουν τη ρύπανση αλλά δεν την εξουδετερώνουν. Ειδικά όμως για την πόλη της Δρά- "μας και τους γύρω οικισμούς, σοβαρά προβλήματα θα προκύψουν εξαιτίας των ανέμων που πνέουν στην περιοχή. Οι άνεµοι αυτοί, που είναι βόρειοι και νότιοι - νοτιοδυτικοί, συναντώνται πά- νω από την ευρύτερη περιοχή της πό- λης της Δράμας και δημιουργούν µια ζώνη νηνεµίας, µε αποτέλεσµα οι σκόνες που μεταφέρονται µετους ανέ- µους να καταπίπτουν πάνω στην πόλη. δ) Σοβαρά προβλήματα θα δηµιουρ- γηθούν στον υὑδροφόρο ορίζοντα του λεκανοπεδίου της Δράμας, διότι η ᾱ- πόληψη των λιγνιτών, η οποία θα γίνει λόγω της διαστρωµάτωσής τους επι- φανειακώς, θα απαιτήσει να σκάψου- με σε µεγάλο βάθος, που θα ξεπεράσει τα διακόσια µέτρα. Αυτό θα δηµιουρ- γήσει µια αποστραγγιστική λίμνη, που θα μαζεύει τα νερά της γύρῶ περιοχής. 8) Θα επηρεασθεί σοβαρά καιθα πε- ριορισθεί η χλωρίδα και η πανίδα στην περιοχή. Με την όξινη βροχή θα υπο- βαθμιστούν τα χωράφια και οι καλ- λιέργειες δεν θα είναι αποδοτικές όσο σήµερα ενώ απειλούνται σοβαρά τα δάση της περιοχής. Ἡ δυσμενής επί- δραση στη χλωρίδα και τις καλλιέρ- γειες θα προκύψει και εξαιτίας της µε- ταφοράς σε βαθύτερα επίπεδα του υδροφόρου ορίζοντα και της µεγάλης δυσκολίας που θα αντιμετωπίζουν οι παραγῶγοί για το πότισμα των καλ- λνεργειών. Πρέπει να τονίσουμε ότι αυτή η κα- ταστροφική επίδραση δεν θα είναι πε- ριορισµένης χρονικής διάρκειας αλλά θα κρατήσει για πάρα πολλά χρόνια, εξαιτίας και του τεράστιου τυρφικού αποθέµατος των Φιλίππων, που επε- κτείνεται πέρα από τους λιγνίτες και που η θερµαντική του ικανότητα φτά- νει τα 850 Kcal/Kgr. Είναι βέβαιο ότι η ΔΕΗ θα προχωρήσει στην αξιοποίηση και αυτών των αποθεµάτων, αφού αυ- τό είχε ξεκινήσει and την εποχή της δικτατορίας, οπότε προχώρησαν και στην υπογραφή σχετικής σύμβασης µε τη Σοβιετική Ἕνωση. Τότε όµως είχαν αντιδράσει οι κάτοικοι της περιοχής και το 1975 ακυρώθηκαν οι σχετικές συμβάσεις. Πώς βλέπει την κίνησή σας η AEH; 9 Ἡ ΔΕΗ, παρά και τις πρόσφατες ενέργειες, όπως η ομόφώνη απόφαση της Ἕνωσης Δήμων και Κοινοτήτων Δράμας ενάντια στην κατασκευή TOV εργοστασίων, προχῶρά στην υλοποίη- ση του προγράµµατός της και πιέζει την κυβέρνηση και το λαό της Δρά- µας να δεχτούν την εγκατάσταση. Στα προγράµµατα των ετών 1987, 1988, 1989 και στο φετινό αναφέρεται η ίδρυση tov εργοστασίων. Συγκεκρι- µένα το πρώτο εργοστάσιο προβλέπε- ται να είναι έτοιμο το 1997 και το δεύ- τερο το 1999, ενώ προβλέπεται κι η κατασκευή άλλων δύο. Από την άλλη µεριά, ο κ. Ἐανθόπουλος, ὡς γενικός διευθυντής της ΔΕΗ, έχει συχνά πει ότι η ΔΕΗ δεν θα προχωρήσει στην vAO- ποίηση του έργου, εφόσον ο λαός της Δράμας δεν το θέλει. Σε ἐγγραφό tov, µας διαβεβαιώνει πως οποιαδήποτε ανάπτυξη εργοστασίων προὐποθέτει τη συναίνεσή µας και µας καλεί να συµ- µετάσχουµε ενεργώς σε µια επιτροπή που θα ερευνήσει τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις µε επιστήμονες της επιλο- γής µας. Εσείς ενδιαφέρεσθε να συμμετάσχετε σε µια τέτοια επιτροπή; 9 Όχι, δεν δεχόμαστε να συζητήσου- µετοθέµα. H ΔΕΗ έχει υποχρέωση να εξασφαλίσει την ηλεκτρική ενέργεια, ὡς μονοπώλιο που είναι. Ωστόσο, αυ- τό που έχουµε να τονίσουμε είναι ότι δεν θέλουμε να γίνει το εργοστάσιο, γιατί δεν έχουµε πειστεί µέχρι σήµερα ότι οι επιπτώσεις δεν θα είναι αυτές που προαναφέραμε. Αν υποθέσουµε ότι η AEH αποδείξει µε µια µελέτη, που θα γίνει κι από αξιόπι- στους ερευνητές, ότι γενικότερα η χρή- ση του κοιτάσματος είναι κερδοφόρα όχι µόνο για τη 4ΕΗ αλλά για την ελ- ληνική κοινωνία, κι ακόµη διαβεβαιώ- σει πως θα αποκατασταθεί το περιβάλ- λον --με ρήτρες διασφάλισης που θα δοθούν--- τότε δεν θα συζητούσατε το θέµα; 9 To αποκλείουµε. Καταρχήν πρέπει να πούμε ότι αυτή η προσπάθειά µας στηρίζεται στον κόσµο. Ἡ ρύπανση που θα επιφέρει η εγκατάσταση είναι δεδομένη. Ἐίναι γνωστό ότι στη Σουη- ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/25

ΕΝΕΡΓΕΙΑ dia, τη Νορβηγία και τη Δυτ. Γερμα- via τα δάση καταστρέφονται and την όξινη βροχή, που οφείλεται σε παρό- pos δραστηριότητες. Τι άλλο λοιπόν µπορεί να συμβεί στη Δράμα; Επειδή κάποιος επιστήµονας θα µας διαβε- βαιώσει πως δεν θα υπάρξουν επιπτώ- σεις, αυτό σηµαίνει πως δεν θα υπάρ- ξουν;, Με ποιο τρόπο μπορούν να µας βεβαιώσουν οι επιστήμονες ότι θα μειωθούν οι εκπομπές NO, ή τέφρας; Τα φίλτρα που χρησιμοποιούνται από τη ΔΕΗ είναι τα λεγόμενα ηλεκτρο- στατικά, τα οποία δεσμεύουν την στε- ped σκόνη που εκπέμπεται αλλά όχι και τους αέριους ρύπους, H πρακτική εξάλλου δείχνει ότι όταν χαλούν αυτά τα φίλτρα η ΔΕΗ δεν τα αντικαθιστά, διότι έχουν µεγάλο κόστος και δεν τη συμφέρει η ανά τρίμηνο ή εξάµηνο αντικατάστασή τους, Πάντως έχουν αμφισβητηθεί οι επι- πτώσεις της όξινης βροχής στην Ελ- Adda λόγω των εδώ πετρωµάτωγ. Ας αλλάξουμε ὠστόσο θέµα. Υπάρχει σή- µερα εργοστάσιο ηλεκτρικής παραγω- γής στη Δράµα; 9 Βέβαια. Η περιοχή του Παρανεστίου (στη θέση Θησαυρός) έχει ήδη επιλεγεί για έναν υδροηλεκτρικό σταθµό, ο o- ποίος χτίζεται και θα έχει ισχύ 430 MW. Το εργοστάσιο αυτό δεν θα είναι καταστροφικό για τα δάση της περιο- χής, ὁπῶς το περίφημο δάσος του Ka- ρατερέ. Αυτό όμῶς που έχει κάποιο ενδιαφέρον εδώ είναι ότι αν εφαρμοζό- ταν η µελέτη περιβαλλοντικών επι- πτώσεων ---που στην προκειμένη περί- πτωση είχε εκπονηθεί--- το έργο του Θησαυρού δεν έπρεπε να γίνει. Αυτό αποδεικνύει ότι δεν είναι η µελέτη των περιβαλλοντικών επιπτώσεων που θα λύσει το πρόβλημα για το αν πρέπει να γίνουν τα θερμοηλεκτρικά εργοστά- σια ἡ όχι. Υπάρχει το εξής πρόβλημα, που έχει αντιμετωπισθεί και a’ άλλες περιοχές: Οι κάτοικοι αρνούνται να δεχτούν ένα ηλεκτρικό εργοστάσιο για λόγους πε- ριβαλλοντικούς. Επειδή όµως κατανα- λώνουν ενέργεια, προτιμούν να στηθεί κάπου αλλού το εργοστάσιο, παρά στην περιοχή τους. Υπάρχει το πρό- σφατο παράδειγµα της Κρήτης: οι Κρη- τικοί αρνήθηκαν να γίνει ένα θερµοη- λεκτρικό εργοστάσιο µε πετρέλαιο στην Κρήτη και ζήτησαν να μεταφερθεί η ε- νέργεια µε υποθαλάσσιο καλώδιο από τη Μεγαλόπολη, όπου θα δηµιουργη- θεί µια ακόµη µονάδα 300 MW. Το ε- ῥρώτημα είναι: Το ενεργειακό ισοζύγιο της περιοχής της 4ράµας καλύπτεται από το έργο του Θησαυρού ή θέλετε να έχετε τα πλεονεκτήματα της ἠλεκτρι- κής ενέργειας, μεταφέροντας τις επι- πτώσεις σε µια άλλη περιοχή; 5 Θεωρούμε ότι αυτού του είδους τα εργοστάσια αποτελούν κίνδυνο για ο- NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/26 ποιαδήποτε περιοχή. Οι επιπτώσεις πάνω στη ζωή και τον τόπο, π.χ. στη Μεγαλόπολη, πιθανότατα δεν είναι αντιστρεπτές. Συμφωνούμε καταρχήν HE τις ενέργειες των Κρητικών, αλλά πρέπει να τονίσουμε ότι το αίτηµα της Κρήτης έγινε αµέσως αποδεκτό, διότι υπολογίζουν πολύ την ψήφο των Κρη- τικών. : Τελικά, όποιος καταναλώνει ηλεκτρι- κή ενέργεια, δεν θα πρέπει να δεχτεί και τα αρνητικά της; 9 Μπορούμε να έχουμε πλεκτρική ενέργεια µε μικρότερο περιβαλλοντικό κόστος. Παράδειγμα η σύμβαση που υπέγραψε η ΔΕΗ πριν τρεις µήνες µε ελληνική καιβελγική εταιρεία, για τον έλεγχο της ηλεκτρικής ενέργειας στην παραγωγή, τη µεταφορά και την κα- τανάλωση. Το κέρδος θα είναι 25 δισε- κατομμύρια ετησίως από την εξοικο- νόµηση Πλεκτρικής ενέργειας, που σηµαίνει 3 δισ. KWh το χρόνο ή ένα εργοστάσιο 300 MW λιγότερο. Nat, αλλά εσείς ως Συντονιστική Επι- τροπή, που προφανώς θα αντιµετωπί- ζετε σφαιρικότερα τα πράγματα, απο- δέχεστε την αρχή ότι όποιος έχει τα πλεονεκτήματα του πολιτισμού πρέπει να υφίσταται και τα αρνητικά tov; Ἑ- χετε κάνει, εκτός από τις ὡς τώρα κι- νήσεις κατά των θερμοηλεκτρικών µο- νάδων, κάποιες προσπάθειες προς την κατεύθυνση της εξοικονόμησης ενέρ- γειας, έστω και σε ατοµική βάση; 9 Ως Συντονιστική Επιτροπή έχουµε ήδη συνεργασθεί µε µια βιομηχανία της Δράμας, και εδώ και ενάµιση χρόνο έχουµε συστήσει µια ομάδα εργασίας που προωθεί την ανακύκλωση στην περιοχή. ‘Apa, υπάρχει µια διάθεση δουλειάς για κάποια εξοικονόμηση. 9 Βέβαια. Ἑτοιμάζουμε, ήδη, µια προ- σπάθεια να κάνουμε ανακύκλωση στο γυαλί, το αλουμίνιο και το πλαστικό. Ακόμη, προτείνουμε τη δηµιουργία µι- κρών μονάδων που θα επεξεργάζονται τα απορρίµµατα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Τι ενέργειες έχετε προγραμματίσει από δω και πέρα; 9 Σ᾽ αυτή την ιδιαίτερα κρίσιµη φάση, που η κυβέρνηση ετοιμάζεται να πάρει αποφάσεις, ζητήσαμε µια συνάντηση με τον πρωθυπουργό για να του θέσου- µε το πρόβλημα. Ταυτόχρονα, ετοιµα- ζόμαστε να προσφύγουµε στα αρµό- δια όργανα της Ευρωπαϊκής Κοινότη- τας. Θα καταθέσουµε σύντομα τις υ- πογραφές στην Κοινότητα καιθα προ- σφύγουμε στην Επιτροπή γιατί πέρα από τις άλλες αιτιάσεις που έχουµε, δεν έχει καταρτισθεί and τη AEH µε- λέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων και ---ενάντια στην κοινοτική πρακτι- κή--- οἱ αποφάσεις έχουν ληφθεί πριν γίνει µια τέτοια µελέτη. Ακόμη, θα προσφύγουµε στο WWE (Παγκόσμιο Ταμείο της Φύσης), γιατί στην περιοχή µας υπάρχει το περίφη- μο δάσος του Καρατερέ, το οποίο ef- ναι διατηρητέο μνημείο της φύσης και απειλείται µε καταστροφή. Ακόμη θα κάνουµε προσφυγή στην UNESCO για την απειλή που υφίστανται οι αρχαιο- λογικοί - προϊστορικοί οικισμοί της περιοχής. Ἐπίσης σκοπεύουµε να φέ- povpe το θέµα στη Βουλή. Ἐχετε έρθει σε επαφή µε τα κόμματα; 9 Ναι. Σκεφτόμαστε να έρθουµε σε επαφή. Στη Δράμα, ήδη, οι οργανώσεις TOV κομμάτων έχουν πάρει θέση αρ- νητική. Πρέπει να τονίσω εδώ ότι αν δεν γί- vel κατανοητή η θέση µας, θα υπάρ- ξουν πολύ δυσάρεστες αντιδράσεις για όλους µας. Είμαστε αποφασισµέ- νοι µε κάθε τρόπο και κάθε µέσο να αποτρέψουµε την εγκατάσταση αυτών των εργοστασίων στην περιοχή µας, γιατί είµαστε πεισµένοι πῶὠς τα προ- βλήματα που θέτει η κατασκευή τους μπορούν να αντιμετωπισθούν διαφο- ρετικά. Τη συνέντευξη πήραν οι: Νίκος Καίσαρης και Γιάννης Σακιώτης

TO ΕΛΟΣ. της Σµάρως Γιαννακοπούλου Άλλοι επιμένουν πως το όνοµα του χωριού προέρχεται από τους είλωτες που κατοικούσαν στον κάµπο της αρ- χαίας Σπάρτης, ανάµεσα στον Ταῦγε- το και τον Πάρνωνα. ΆἉλλοι λένε πως το οφείλει στα έλη που παλιότερα γέ- µιζαν την περιοχή. Ὅποια κι αν είναι η αλήθεια, δεν έχει τόση σημασία σή- μερα. Το χωριό Ἕλος βρίσκεται στη µέση ενός εύφορου κάµπου µε πορτο- καλιές, ελιές και ντοµατιές, στο δρό- Lo που πάει an’ το Γύθειο στη Μονεμ- βασιά. Τα τελευταία δέκα χρόνια έχει έναν σταθερό πληθυσμό 800 περίπου κατοίκων, οι οποίοι ασχολούνται κυ- ρίως µε τα κηπευτικά και τις ελιές. Ἡ οικονομική ευμάρεια όλων των χω- ριών της περιοχής φαίνεται στον µεγά- λο κυβισμό των αυτοκινήτων που κυ- κλοφορούν και στα «σκυλάδικα», τα οποία αφθονούν. «Καλλιεργούν και χασίς τριγύρω», µου λέει εμπιστευτικά ο Πέτρος, γέν- νηµα θρέµα του κάµπου, που χρόνια τώρα ζει στην Αθήνα. «Παλιά, υπήρ- χαν οι χασικλήδες της γιορτής καιτης σχόλης. Τώρα η νεολαία βαριέται. Τη “βρίσκει” καπνίζοντας. Μερικοί, λέ- νε, παίρνουν και ηρωίνη. Εγώ νομίζω πως για όλα φταίει η τηλεόραση...». Ἡ θάλασσα απέχει απ᾿ το χωριό τρία τέσσερα χιλιόμετρα. H ακτή, µια πλατιά αμμουδιά µε ψιλή άµµο, χάνε- ται «αναξιοποίητη» µέχρι εκεί που φτάνει TO µάτι, OT ανατολικά. «Εδώ δεν έχει τουρισμό», µου λέει η ΑΥΥεΛλι- Kh. «Ὅλοι σταματούν στο Γύθειο. Στους ντόπιους, δεν φαίνεται να περ- νά an’ το μυαλό πως στα χωράφια τους κοντά στη θάλασσα µπορεί να ευδοκιµήσουν και µπανγκαλόους, ε- κτός από αμπέλια και ντοµάτες...». Την παραλία προς το παρόν ασκηµί- ζουν µερικές µόνο άθλιες παράγκες ποὺ διατηρούν οι κάτοικοι του χωριού για να εξυπηρετούν τις παραθεριστι- κές τους ανάγκες δίπλα στο κύμα. Στο Ἕλος είχα φτάσει την παραµο- vi των δημοτικών εκλογών. Ο προε- κλογικός πυρετός στη µικρή κοινότη- τα ήταν στο φόρτε tov. Από τοὺς ὑπο- Ψήφιους προέδρους, τρεις (!) επρό- σκειντο στη Νέα Δημοκρατία. An’ αυτούς, ο ένας παραιτήθηκε την τε- λευταία στιγµή. Ἕνας τέταρτος ὑπο- στηριζόταν an’ το ΠΑΣΟΚ και τον Συ- νασπισµό. Οι αριστεροί δεν ξεπερνούν το 5% στην περιοχή. «Εγώ πρότεινα έναν συνδυασμό µε συμμετοχή όλων TOV κομμάτων», µου είπε ο ένας an’ τους υποψήφιους προέ- δρους. «Να δουλέψουμε όλοι µαζί για το χωριό. Δεν το δέχτηκαν, µόνο που δεν µε έδειραν. Κοιτάνε τα µικροσυµ- φέροντα και οι Ψήφοι πουλιούνται. Στο Γύθειο τα πράματα είναι χειρότε- ρα. Εκεί οι υποψήφιοι δημοτικοί σύμ- βουλοι πρέπει να υποσχεθούν ότι θα φροντίσουν για την ανάληψη της EPyo- λαβίας του τάδε έργου ή για το γκρέµι- σµα του μπαλκονιού του γείτονα. Ἑ- vac an’ αυτούς µου είπε πως χτες ξό- δεψε 200.000 δρχ. πηγαίνοντας επι- σκέψεις and σπίτι σε σπίτι καὶ µοιρά- ζοντάς τες µαζί µε τις ὑποσχέσεις. E- γώ είναι η πρώτη φορά που σέρνω αυ- τό το χορό και φοβάμαι πως θα εγκα- ταλείψω το γλέντι πριν τελειώσει». Από νωρίς το απόγευµα της Κυρια- κής πηγαινοέρχονταν οι συγγενείς και φίλοι στο σπίτι του υποψήφιου. «Στο τµήµα των γυναικών χάνεις 8 ψή- φους», ήταν ένα από τα πρώτα αποτε- λέσµατα. «Στο μεικτό προηγείσαι µε δύο», έλεγε ένα δεύτερο μήνυμα apé- σως µετά. Ὅσο περνούσεη ώρα, T a- γωνία κορυφωνόταν. Σιγά σιγά είχε γί- vel φανερό πως τα µέλη του εν λόγω συνδυασμού πίστευαν πως η νίκη θα ήταν σίγουρα δική τοὺς. Οι αριθμοί τώρα είχαν αρχίσει να κλονίζονται. H τελική κρίση άργησε να βγει γιατί κά- θε ψηφοδέλτιο που ανοιγόταν έκανε το γύρο και υπογραφόταν απ᾿ όλα τα µέλη της επιτροπής πριν ανακοινωθεί. Κατά τις εννιά έγινε γνωστό πως η προεδρία χάθηκε για δεκαπέντε wr- ous. : Ο nap’ ολίγο πρόεδρος έδειχνε ψύ- χραιµος. Μας κέρασε κρασί an’ τα δι- κά του αμπέλια και είπε στη γυναίκα του «βάλε να φάµε, δεν πρόκειται εγώ ν᾿ ασχοληθώ ξανά p’ αυτά τα πράµα- τα». Σε λίγο ήρθαν και οι παρ᾽ ολίγον κοινοτικοί σύμβουλοι µε σκυμµένο το κεφάλι και «κατεβασμένα τ᾽ αυτιά». Κάθησαν όλοι γύρω an’ το τραπέζι και η κουβέντα άναψε. Αρχισαν να μετρούν και ν᾿ αναφέρουν ονόματα συγχωριανών τους, προσθέτοντας και αφαιρώντας για να βρουν τις ψήφους που έχασαν. «Τους πριµοδότησε το ΠΑΣΟΚ», είπε κάποιος. «Οι πασο- κτζήδες πήραν 40 ψήφους λιγότερους. "Apa...». «Πρέπει va πάµε στο νομάρχη», κατέληξαν σε λίγο. «Να του εκθέσου- µε την κατάσταση. Το παιγνίδι δεν ή- ταν τίµιο. Θα φτάσουμε µέχριτον Mn- τσοτάκη...». Ἡ Αγγελική µε είδε να παρακολουθώ αμίλητη τη συζήτηση (τιθα μπορούσα να T@ άλλωστε) και µε πλησίασε. «Μην παραξενεύεσα», µου είπε. «Ἔτσι είναι στα χωριά. Πίσω από κά- θε ψήφο κρύβεται µια ιστορία... καθη- µερινής τρέλας. Πάλι καλά που δεν παίζεται ξύλο». Είχαν περάσει μεσάνυχτα καιτα µέ- λη του αποτυχόντος συνδυασμού δεν το βαζαν κάτω. Οι περισσότεροι επέ- µεναν πως έπρεπε να παραιτηθούν ὁ- λοι και να µην συμμετέχει κανείς στο καινούργιο συμβούλιο. Μερικοί έλε- γαν πως αυτό είναι δειλία κι έπρεπενα μείνουν να παλέψουν. Κατά τις δύο, η παρέα διαλύθηκε. Την άλλη µέρα το πρωί τα πνεύματα δεν είχαν καταλα- γιάσει. Οι νικητές τσούγκριξαν από νωρίς τα ποτήρια της νίκης στο καφε- veto. Οι άλλοι ήταν σκυθρωποί: δύ- σκολα µάντευες τις σκέψεις τους. Ο ήλιος έκαιγε σαν να ήταν µεσοκαλό- καιρο. H θεια Σταµάταινα βγήκε an’ το διπλανό σπίτι δένοντας το μαύρο τσεµπέρι της. «Καλημέρα», είπε και της ανταπό- δωουα τον χαιρετισμό. «Ούτε ένα συννεφάκι δεν έχει ο ευ- λογηµένος», μουρμούρισε «και βροχή στάλα, πάει, στέρεψε το νερό. Πού ε- κείνα τα χρόνια που πλημμύριζε το ποτάμι κι έπαιρνε τα σπίτια. Σκουπι- δότοπος έγινε τώρα ο Ευρώτας». «Μπορεί να βρέξει φέτος», είπα σι- γανά εγώ µε τον φόβο μήπως επειδή τό πα δεν γίνει. «Τα Ca δεν δείχνουν βροχή», ξαναείπε εκείνη. «Πόσο χρονών είσαι γιαγιά»; τη ρώ- τησα. «Κοντεύω ενενήντα τριώ παιδί µου», είπε. «Τέτοια ξεραῖλα δεν Fava- είδαν τα µάτια µου». «Τι πρόγραµµα έχει για το χωριό ο καινούργιος πρόεδρος»; ρώτησα την Αγγελική καθώς πίναµε τον τελευταίο καφέ πριν ξεκινήσουμε για την επι- στροφή. «Μήπως το ξέρει κι ο ίδιος», απάν- τησε εκείνη σηκώνοντας τους ώμους της. «Βλέποντας και κάνοντας, ανά- λογα µε τις πιέσεις και τα ρουσφέτια...». Κούνησα το κεφάλι και κοίταξα τον κάμπο πέρα κατά τη θάλασσα. «Ελ- λάδα το μεγαλείο σου», σκέφτηκα. Να κλαις µαζί και να γελάς. Μόνο που όσο περνά ο καιρός, µε όσα συµ- βαίνουν, κοντεύουµε να ξεχάσουμε το δεύτερο. Ο ήλιος έγερνε στη δύση, όταν µετο αυτοκίνητο ανηφορίζαµε τις στροφές για την Σπάρτη. To Ἔλος απόµεινε ά- σπρη κουκίδα στο πράσινο πίσω µας. Μια µικρή, συμπαθητική και φιλόξενη γωνιά, που δεν κινδυνεύει απ᾿ το ποτά- µι που έχει πια στερέψει αλλά απὀ φουσκωμένους, σύγχρονους χειμάρ- ρους. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ο ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/27

ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ al Οικο — συμπεριφορά σε απλά µαθήµατα της Ζέφης Κόλλια Λίγοι από µας μπορούν να κάνουν κά- τιγια να εμποδίσουν τα μεγάλα πετρε- λαιοφόρα τάνκερ να διασχίζουν ---με όλους τους κινδύνους που συνεπάγον- ται--- τους ὠκεανούς... Όμως, όλοι μπορούμε να κάνουμε κάτι µέσα and την καθηµερινή µας συμπεριφορά, ώστε να βοηθήσουμε va μειωθεί ο αριθµός τῶν τάνκερ αυτών! Κανένας δεν µπορεί να κλείσει την τρύπα του όζοντος πάνω απ᾿ την Αν- ταρκτική... Όμως όλοι μπορούμε να συµβάλου- µε ώστε να µη χειροτερέψει η θανατη- φόρα ακτινοβολία της, μειώνοντας τη χρήση σπρέυ και προϊόντων που πε- ριέχουν CFS! Πολύ λίγοι μπορούμε να επέµβουµε δυναμικά ενάντια στην απομύζηση των φυσικών πόρων, στην κοπή των δασών, στη λεηλασία του ορυκτού πλούτου, στον ακρωτηριασμό του πλανήτη από τις πηγές της ζωής... Ὅλοι όµως, ανεξαιρέτως, μπορού- με, και πρέπει, να μάθουμε να ανακυ- KA@voupe τα σκουπίδια µας, να χρη- σιμοποιούμε προϊόντα «φιλικά προς το περιβάλλον», να είµαστε λιγότερο καταναλωτές στο νερό, στο ηλεκτρι- κό, στα καύσιμα! Τα σκουπίδια µου, η αλόγιστη χρή- ση του αυτοκινήτου σου, η ὑπερβολι- κή σπατάλη νερού ενός τρίτου κάνουν τον πλανήτη όλο και λιγότερο κατοι- κήσιμο για τα παιδιά του σήµερα και του αύριο! Πρέπει να κατανοήσουμε ότι τα προβλήματα αυτά δεν είναι προβλήματα που λύνονται µόνο µε κρατικές ή τοπικές παρεμβάσεις. Δεν είναι καν προβλήματα που μπορούν να λυθούν αναγκαστικά µέσω οργα- νώσεων ή οικολογικών οµάδων. H «οικολογική συμπεριφορά» δεν δίνε- ται εργολαβία και ο καθένας µας χῶ- ριστά ας αναλάβει ο ίδιος να εκπαι- δεύσει τον εαυτό του σε µια νέα αντί- Anyn, σε ένα νέο καταναλωτικό ύφος. Και θυμηθείτε: ὁσο είµαστε η ρίζα του προβλήματος, άλλο τόσο μπορούμε να γίνουμε η γέννηση της λύσης του. Τουλάχιστον, ας προσπαθήσουμε] ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ » ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/28

Θα δώσουμε τώρα ένα πίνακα προϊόν- των «μη φιλικών» προς το περιβάλ- λον, που µπορεί να σηµαίνει µη ανα- κυκλώσιµων, µη απορροφήσιµων, κα- κών για την υγεία του καταναλωτή ή κακών για την υγεία των υπόλοιπων κατοίκων του πλανήτη, των ζώων, των φυτών... As τον ονοµάσουµε ΜΑΥΡΗ ΛΙΣΤΑ κι ας αποφύγουμε ή ακόµα ας μποῦ- κοτάρουµε τα παρακάτω προϊόντα: 1. Πλαστικές σακούλες. Μπορεί να είναι αρκετά βολικές, αλλά: δεν ανα- κυκλώνονται. Χρησιμοποιούνται a- φειδώς. Ἐίναι κατασκευασμένες από παράγωγα πετρελαίου --- προϊόν το ο- ποίο δεν είναι απεριόριστο στη φύση. Καταστρέφουν τη θαλάσσια ζωή, ὁ- ταν, πεταµένες στις θάλασσες, γίνον- ται κατά λάθος τροφή για τα Ψάρια. Ῥυπαίνουν τις ακτές. Το μελάνι που χρησιµοποιείται στα τυπωμένα επάνω τους γράμματα περιέχει κάδµιο, ένα βαρύ τοξικό μέταλλο, το οποίο µετον καιρό απελευθερώνεται στο αέρα. Ou χάρτινες τσάντες είναι βέβαια ανακυκλώσιµες, αλλά όχι αναγκαστι- κά «φθηνές» οικολογικά. Είναι κατα- σκευασµένες and παρθένο χαρτί και «στοιχίζουν» κόψιμο δέντρων. Αν βρείτε --μµπορείτε να προμηθευτείτε a- πό τα γραφεία της Νέας Οικολογίας-- χρησιμοποιήστε τσάντες and ανα- κυκλωµένο χαρτί και συστήστε τις και στους φίλους σας! Προτιμήστε τις πάνινες τσάντες για τα Ψώνια σας, που είναι γερές, χρησι- μοποιούνται πολλές φορές, κυκλοφο- ρούν σε διάφορα μεγέθη και χρώματα. Κρατήστε τις και κάντε τις μόδα... 2. Προϊόντα µιας χρήσης. Το περί- φημο τζινγκλ. της BIC: «Ξυρίζει, ανά- βει, γράφει κι απλουστεύει τη ζωή» δεν σηµαίνει ότι απλουστεύει και τη ζωή του πλανήτη... Οι σωροί των σκουπιδιών είναι η πειστικότερη από- δειξη γι’ αυτό! Ξεχάστε το σλόγκαν «όσο ξυρίζει το κρατάς και µετά το πετάς» και ξαναγυρίστε στο παραδο- σιακό σετ ξυράφι -πινέλο - σαπούνι --υπάρχουν εξάλλου και πολύ ωραία τέτοια κομμάτια και για δώρο σε κά- ποιον φίλο σας-- στους κομψούς a- ναπτήρες, που επιτέλους δεν κινδυ- νεύουν να µπουν στην τσέπη του δι- πλανού σας, «γιατί ήταν ολόιδιος µε τον δικό του» και, τέλος, µην ξαναγο- ράσετε εκείνα τα περίφηµα πλαστικά πιατάκια, ποτηράκια και µαχαιροπί- ρουνα, τα οποία, εκτός του ότι βαρύ- νουν αφάνταστα το περιβάλλον, είναι και κιτς και σου κόβουν και τη διάθε- ση να τσουγκρίσεις το κρασί σου µε τον φίλο σου... 3. Πλαστικές συσκευασίες. Προτι- µήστε τα γυάλινα μπουκάλια από τα πλαστικά για τα αναψυκτικά σας και βάλτε τα χωριστά στα σκουπίδια σας ή επιστρέψτε τα εκεί an’ όπου τα ayo- ράσατε. Επίσης, προτιμήστε την κλα- σική πήλινη τσανάκα για το γιαούρτι, που µπορείτε να τη χρησιμοποιήσετε και για πολλές ακόµη χρήσεις. Το γά- λα αγοράστε το σε γυαλί ή χάρτινο κουτί, το ξύδι και το λάδι σε γυάλινο μπουκάλι και, γενικώς, εκτός από το προϊόν, κάντε τις επιλογές σας και στη συσκευασία του! 4. Σπρέυ-περοζόλ. Πείτε «όχι, ευχα- ριστώ» σ᾿ αυτά τα προϊόντα που επι- βαρύνουν φοβερά την ατμόσφαιρα και επηρεάζουν την ακτινοβολία του όζον- τος στον αέρα. Αν δεν µπορείτε να τα αποφύγετε τελείως, διαβάστε την ετι- κέτα και απορρίψτε εντελώς αυτά που περιέχουν ΟΕ5. Αλλωστε, πολλά προϊόντα έχουν αντικατασταθεί µε av- τίστοιχα χωρίς προωθητικό αέριο και φέρουν την ένδειξη «Φιλικά προς το περιβάλλον». Ὅσο για τα αεροζόλ, καλύτερα ξεχάστε τα! Οι μύγες καιτα κουνούπια πια δεν ...µασάνε! Αν είστε φανατικός ...αντιεντομιστής, και δεν µπορείτε απλώς να διώξετε τις μύγες έξω απ᾿ το σπίτι, τότε οπλιστείτε µε ...θάρρος και χρησιμοποιείστε την κλασική σκοτώστρα της γιαγιάς σας! 5. Πάνες-βρακάκια. Μη ανακυκλώ- oma. Τοξικά. Δημιουργούν ερεθι- σμούς και δερµατικά προβλήματα στο ευαίσθητο δέρµα του μωρού. Προ- τιµήστε τις πάνες από καθαρό βαµβά- κι, που θα τις πλένετε µε αγνό πράσι- νο σαπούνι. Να είστε σίγουροι ότι αξί- ζει τον ... κόπο! 6. Απορρυπαντικά. Μια πρακτική συμβουλή: Av δεν µπορείτε να χρησι- µοποιείτε «Αρκάδυ) (τριμμένο σαπού- νι) για τις πλύσεις σας, τουλάχιστον χρησιµοποιείτε λιγότερη ποσότητα προϊόντος and την αναγραφόμενη. Πάντα, για ευνόητους λόγους, οι οδη- γίες χρήσης συνιστούν μεγαλύτερες ποσότητες από τις αναγκαίες. Eni- σης, Ύια γενικό καθαρισμό --π.χ. στην κουζίνα-- χρησιµοποιείτε χλια- ρό νερό µε ξύδι, που όλες οι καλές .ωΝνοικοκυρές ξέρουν. Πρέπει να ξέρε- τε ότι τα απόβλητα των απορρυπαντι- κών οικιακής χρήσεως δημιουργούν ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα ρύπανσης τῶν θαλασσών. 7. Καλλυντικά. Μπορείτε να τα απο- φύγετε; Εγώ oyu! Ψάχνω πάντα για 6- σο το δυνατόν πιο φυσικά (φυτικά) καλλυντικά και προσέχω να αναγρά- φεται στην εττικέτα «Not tested on Animals». Οµολογώ ότι πολλές φορές χρεώνω τον εαυτό µου µε πέναλτυ για κατάχρηση αυτών τῶν «ουσιών», αλ- λά τουλάχιστον προσπαθώ να κόψω παλιές, κακές συνήθειες. Επίσης, παρασκευάζω τις δικές µου µάσκες, µε φρέσκα υλικά and το Ψυγείο µου ---ὑπάρχουν άπειρες συνταγές--- και προ- σπαθώ να χρησιμοποιώ όσο το δυνα- τόν μικρότερες ποσότητες στα σαµ- πουάν, τα σαπούνια κ.λπ. 8. Γούνες. Για να µη φάτε ξώφαλ- SS a τσα καµιά ντομάτα στο δρόμο! Προϊ- όντα εγκλήματος! Μποὐκοτάρετε! Είναι ανήθικες και είναι άουτ στο χώρο της µόδας. Προτιµήστε το µάλ- λινο, το κασµήρι, τη φανέλα και άλλα φυσικά υλικά, εξίσου ζεστά τις χειμῶ- νιάτικες μέρες και πολύ πιό «φιλικά» στη ζωή... 9. Κοσμήματα - διακοσμητικά αντι- κείµενα από: ελεφαντόδοντο, κοράλ- M, ταρταρούγα, κέρατο ρινόκερου και οτιδήποτε άλλο προέρχεται από ζώα και µάλιστα τέτοια που βρίσκον- ται στα πρόθυρα της εξαφάνισης! Α- κόµα µην επενδύετε σε έπιπλα κατα- σκευασµένα από τροπική ξυλεία’ υπο- στηρίξτε την προσπάθεια διάσωσης των τροπικών δασών που απέμειναν’ μποὐκοτάρετε τα προϊόντα αυτά. No- µίζω ότι δεν χρειάζονται περισσότερες εξηγήσεις επί του θέματος... Και μερικές τελευταίες, απλές οικο- προτάσεις: — Χρησιμοποιείε το χαρτί που γράφετε και από τις δύο πλευρές. — Μαζεύετε χωριστά τα χαρτιά - μπουκάλια - μέταλλα. — Αν σας περισσεύει φαγητό, µην το πετάξετε. Μπορείτε να το δωρίσετε στο σκύλο ή τη γάτα του γείτονα ή να το βγάλετε σε ένα πιάτο έξῳ, για τα α- δέσποτα της περιφερείας σας... — Φυτέψτε ένα δέντρο. Στο µπαλ- κόνι, στην αυλή, στο πεζοδρόμιο. E- λάτε σ᾿ επαφή µε τοὺς γείτονες και φυ- τέψτε κάθε ελεύθερο χώρο στη γειτο- vid. σας. Ακόμα, αν έχετε χώρο, φυ- τέψτε τα δικά σας λαχανικά! Θα µεί- νετε έκπληκτοι από το πόση παραγω- γή μπορούν να σας δώσουν π.χ. δυο ρίζες μελιτζάνες! — Τρώτε τα λαχανικά και τα φρού- τα στην εποχή τους. Κάτι ήξεραν οι παλιοί όταν έλεγαν «κάθε πράγμα στον καιρό του»... — Σήµερα, µην πάρετε το αυτοκί- νητό σας για να πάτε στο κέντρο, a- κόµα κι αν κυκλοφορείτε! Δοκιμάστε τον ηλεκτρικό, το τρόλεύ, το λεωφο- ρείο. Με λίγη τύχη, θα φτάσετε στη δουλειά σας στην ώρα σας, και χωρίς τα γνωστά άγχη - παρκάρισμα - μποτιλιάρισµα κ.λπ. — Πληροφορείτε τοὺς φίλους σας και τους γνωστούς σας για την αναγ- καιότητα µιας οικολογικότερης συµ- περιφοράς. Μακροπρόθεσµα, τα απο- τελέσµατα θα φανούν... NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ © ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/29

H καταπολέμηση της παρακμής του αγροτικού κόσμου του Αλαίν Μπαρναμπέλ Σήµερα η Πράσινη Ευρώπη πληρώνει το τίµηµα της γενναιοδωρίας της φύσης της. Οι αγρότες, κατηγορούμενοι για υπερπαραγωγή, τιμωρούνται µε αυστηρά µέτρα, εμπνευσμένα από την Κοινότητα: πάγωμα των τιμών, περιορισμός της παραγωγής δηµητριακώγν... H θυσία των καλλιεργήσιμων γαιών στο βωμό των οικονοµικών προὐπολογισμών απειλεί την ισορροπία της φύσης. Oa βρει τον τρόπο η Ευρώπη να περιορίσει την αγροτική παρακμή, που έχει ἤδη αρχίσει; Θα µάθει να προστατεύει τους αγρούς της και να διασώσει την πολιτιστική της κληρονομιά; 1. Ανακοίνῶση του Συµβουλίου των Ὑπουργών της 29ης Ιουλίου 1988. 2. Ἐφημερίδα Le Monde, 7 Ιανουαρίου 1989. 3. Ἐφημερίδα Le Monde - Affaires, 3 Δε- κεµβρίου 1988. 4. Ῥλέπε περιοδικό Aprés - demain, No. 309, Δεκέμβριος 1988, άρθρο του Bernard Thareau: «Αντίδοτο στο κακό του να είσαι αγρότης». ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/30 ήμερα (στη Γαλλία) περίπου σαράντα χιλιάδες αγρότες δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν στις οικο- νομικές τους. υποχρεώσεις. Με τον τρόπο αυτό, το μέλλον εκμεταλλεύσε- ων, συχνά βιώσιµων, τίθεται σε αμφι- σβήτηση. Δέκα χιλιάδες αγρότες δεν μπορούν να πληρώσουν τη συμμετοχή τους στον ασφαλιστικό τους φορέα, κατά συνέπεια χάνουν την κοινωνική τους ασφάλιση. Ἡ κυβέρνηση αποφά- σισε να βοηθήσει τους αγρότες αυτούς που αντιμετωπίζουν προβλήματα. Η διευθέτηση αποβλέπει στο συνδυασμό της οικονοµικής αποτελεσµατικότη- τας µε την αλληλεγγύη 1 Το τραγούδι αυτό µας είναι πλέον γνωστό. Όταν το ποτήρι ξεχειλίσει, οι «δημόσιες αρχές» αρχίζουν να φαί- νονται γενναιόδωρες. Με τη µορφή διάφορων χρηµατοδοτικών κινήτρων, άμεσων ή έμµεσων, ο αγροτικός το- µέας βλέπει να του προσφέρονται Ka- τά διαστήματα µικρά δώρα που διαδέ- χονται το ένα το άλλο LE TO ρυθµό των εκλογικών αναμετρήσεων. Παρ᾽ όλη τη «στάχτη στα μάτια», η πραγματικότητα που περικλείεται σε ορισμένα ενδεικτικά νούμερα δεν κρύ- βεται. Το 1988, το γαλλικό αγροτικό εισόδηµα μειώθηκε κατά 3,8% σε σταθερά φράγκα,2 περισσότερο δηλα- δή απ᾿ ό,τι σε οποιοδήποτε άλλο ευ- ρωπαϊκό κράτος, µε εξαίρεση το H- νωμένο Βασίλειο. Από το 1973 και µε- τά, το καθαρό µέσο εισόδηµα έπεσε κατά 22,560 ενώ ο καθαρός μισθός ανά µισθωτό αυξήθηκε κατά 20%. Στη Γαλλία πάντα, η γη δεν αποφέρει πλέ- ον. Κατά τα είκοσι τελευταία χρόνια έ- χασε το µισό της αξίας της σε σταθερά φράγκα για να ξαναβρεθεί στα επίπε- δα tov 1961.3 Τα παραπάνω στοιχεία δεν είναι ενθαρρυντικά για τους νέους που, πολλές φορές ενάντια στη θέλη- σήτους, αφήνουν πίσω τους την οικο- γενειακή γη και πηγαίνουν στις µεγά- λες πόλεις. Αναπόφευκτη συνέπεια: η πυραμίδα ηλικιών του ενεργού πληθυ- σμού των αγροτικών κοινοτήτων εµ- φανίζεται παραμορφωώμένη, ενώ το 50% των αγροτών είναι ηλικίας άνω των πενήντα πέντε χρόνων και, µέχρι το 1995, θα έχει συνταξιοδοτηθεί. Ελ- λείψει διαδοχής, οιστός TOV εκµεταλ- λεύσεων θα αφανιστεί. Όταν ο Γαμβέττας ίδρυσε, στα τέ- Ay του δέκατου ένατου αιώνα, το «v- πουργείο Εσωτερικών των Αγροτών», η Γαλλία ήταν η «χώρα της γεωργίας», µε τα 6 εκατομμύρια αγρότες της να αντιπροσωπεύουν πάνω and τα δύο τρίτα του ενεργού πληθυσμού. Το 1970 οι αγρότες ήταν µόνο 3,9 εκατομμύρια και σήµερα είναι 1,4 εκατομμύρια. «Μέχρι το 1995 δεν θα είναι παρά 600.000 αλλά µόνο οι µισοί απ᾿ αυτούς θα εξακολουθούν να ζουν από τη γη. Οι υπόλοιποι θα έχουν περισσότερες από µία δραστηριότητες», προβλέ- πουν στη Διεύθυνση Αγροτικού Χώ- ρου και Δασών του υπουργείου Γεωρ- γίας. Ο γεωργός, που άλλοτε εθεωρεί- το φύλακας της φύσης, θα πρέπει ---για να επιβιώσει--- να µάθει να προ- σαρμόζεται o’ ένα περιβάλλον όλο και πιο ανταγωνιστικό και αφιλόξενο, να ασχολείται µε δραστηριότητες vyn- λής προστιθέµενκς αξίας και va προά- γει την ποιότητα εις βάρος της ποσό- τητας. Με λίγα λόγια, να ξανακατα- κτήσει µία αποξενωµένη yn. Τι κτύπη- μα αλήθεια γι’ αυτές τις γενιές, που εδώ και τριάντα χρόνια είχαν κάνει την Κοινή Αγροτική Πολιτική το κύ- plo πλαίσιο εργασίας τους. «Ἐπενδύ- ote, παράγετε!», άκουγαν χθες. «Y- περπαραγωγή, πάγωμα της Ύης, XPN- µατοδοτικοί περιορισμοί», τους λένε σήµερα. Ἡ κρίση εμπιστοσύνης είναι βαθιά: το απότομο πέρασμα από µία περίοδο συνεχούς εξάπλωσης της παραγὠγής σε εκείνη του κορεσμού τῶν διεθνών αγορών συνέβαλε στη ριζική τροπο- ποίηση των οικονοµικών συνθηκών και TOV γεωργικών μεθόδων παραγῶ- γής και σε κρίση εμπιστοσύνης για το μέλλον του επαγγέλματος.” Το παράδοξο είναι µεγάλο: η Πρά- σινη Ευρώπη, της οποίας εξήραν την ικανότητα να φτάσει σε µια τροφική αυτάρκεια που δύσκολα μπορούσε κανείς να φανταστεί µετά τους δύο παγκόσμιους πολέμους και vas εξα- σφαλίσει αξιοπρεπή εισοδήματα στους αγρότες χάρη στο σύστημα των τιµών ασφαλείας, πληρώνει σήµερα το βαρύ αντίτιµο της επιτυχίας της και TOV καταχρήσεών της. Οι πλέον παραγῶγικοί αγρότες είναι ὑποχρεω- µένοι να αναθεωρήσουν την παραγω- γικότητά τους και να τη µεταβάλουν σε µείώση: γαλακτοκομικές ποσο- στώσεις, πάγωμα τιµών, επιβολή πε- ριορισµών στην παραγωγή δηµητρια- κών µε τη διευθέτηση «εγγυηµένων ανώτατων ποσοτήτων»: το μαύρο ψωμί έγινε η καθημερινή τους τροφή. Στις 21 Ιουλίου 1988, η Γαλλία πα- ρουσίασε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή

την πρόταση συμμετοχής της στο «πρόγραμμα παγώµατος TOV γαιών».Σ Ἠδη, από το 1989, 4.000.000 στρέµ- pata περίπου θα θυσιαστούν στο βώ- µό των κοινοτικών οικονομιών — γύ- ρω στα 30 εκατομμύρια στρέμματα κατά τη δεκαετία του 90 και όχι λιγό- τερο από 60 εκατομμύρια στο τέλος του αιώνα. Συνολικά 150 εκατομμύρια στρέµµατα (µια Ἑλλάδα και πλέον) στην Ευρώπη των δώδεκα θα εγκατα- λειφθούν. Μικρή παρηγοριά: ο αγρό- της-υποψήφιος ια πάγωμα της γης του θα αποζηµιωθεί µε το ποσό των 2000 φράγκων ανά εκτάριο που θα τε- θεί «εκτός δυνατότητας να βλάψει).6 Μια αποζηµίῶση που οι αρχές των Βρυξελλών χαρακτηρίζουν, χωρίς ντροπή, «εισφορά στο εισόδημα». Q- στόσο, στις αγροτικές μεσογειακές περιοχές, κανείς δεν αγνοεί ότι η κα- ταδίκη σε ανεργία των γαιών αποτελεί αποφασιστικό στάδιο στη διαδικασία της αγροτικής παρακμής. Πρόκειται για ένα σηµείο χωρίς επιστροφή, που αποκλείει τελεσίδικα κάθε νέο πολιτι- στικό σχέδιο. H εγκαταλειμµένη γη οδηγεί σε µια προοδευτική αύξηση της διάβρωσης και συνεπώς σε µια πτώχευση των εδαφών. Το σοβαρότερο: η µη συντη- ρησή της, εἰδικά στις νότιες ζώνες, καταλήγει µακροπρόθεσµα στην κα- ταστροφή της βλάστησης, πράγµα που επιταχύνεται από τις φωτιές. Συγ- χρόνως, η γρήγορη και άναρχη συγ- κέντρωση του αγροτικού πληθυσμού στα αστικά κέντρα θα προκαλέσει νέα πολεοδομικά προβλήματα, προ- βλήματα κοινωνικής ολοκλήρωσης και συμβίωσης. Ἡ αγροτική παρακμή δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο: θα προκαλέσει µια αναπόφευκτη κοι- νωνική αναταραχή. Με το να θεωρείται η γεωργία καθα- ρά οικονομική δραστηριότητα και µε το να παραβλέπεται η κοινωνική της διάσταση, τίθενται οι γεωργικοί κλά- δοι κάτω από το πρίσµα της οικονοµι- κής αποδοτικότητας του κεφαλαίου. Ἔτσι καταστρέφεται η δημογραφική, κοινωνική και γεωγραφική ισορροπία του αγροτικού χώρου. «Δεν µπορεί να διαχειρισθεί κανείς την αγροτική πα- ραγωγή σαν δραστηριότητα που διέ- πεται ολοκληρωτικά από τους νόµους της αγοράς».; Μια ευκαιρία ή ένα φορτίο; Ἡ Κοινότητα είναι αποφασισμένη να μετατρέψει την αγροτική Ευρώπη σε «μια ευκαιρία ή σ᾿ ένα φορτίο».Σ Μπο- ρούν όµως ακόµα να δοθούν κάποιες λύσεις, υπό την προὐπόθεση ότι θα βρεθούν τα µέσα και ο χρόνος. H δια- τήρηση ενός κοινωνικού ιστού στις αγροτικές περιοχές χωρίς αποκλει- σμούς (τη στιγµή που το πάγὠμα των γαιών ενισχύει τη συγκέντρωση στα χέρια των πιο ισχυρών) και η προστα- σία του φυσικού περιβάλλοντος και του τοπίου, που διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια δύο χιλιετιών γεωργικής δραστηριότητας, αποτελούν τις δύο αρχές που πρέπει να στηρίξουν την ανανέωση της Πράσινης Ευρώπης. Το ίδιο ισχύει και για τη δυναμική ὑπο- στήριξη της απασχόλησης στον πρω- τογενή τοµέα, που αποτελεί βασικό παράγοντα στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων της ευρωπαϊκής ιδέας.’ Mn βρίσκοντας µια σωστή ισορρο- πία μεταξύ του κοινωνικού στοιχείου και της οικονοµίας, ο ενεργός πληθυ- σµός θα μειωθεί κι άλλο, αφήνοντας πίσω του έρηµες, εγκαταλειµµένες πε- ριοχές. Ποιος νοιάζεται σήµερα για το µέλλον αυτού του περιβάλλοντος, αυ- τών TOV ανδρών και γυναικών, τῶν G- δικα περιθωριοποιηµένων; Ποιος τολ- ud να φωνάξει ότι η γεώργία είναι η µόνη δραστηριότητα που µπορεί να διαχειρισθεί τις αγροτικές περιοχές; Για την αντιμετώπιση της παρακμής, η Επιτροπή Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων προτείνει πολλά σενάρια: µια οικονο- µική και κοινωνική συνέχεια για την ι- κανοποίηση τῶν αναγκών µιας διευ- ρυμένης Κοινότητας µε µεγάλη περι- φερειακή διαφοροποίηση, την αναπό- φευκτη αναπροσαρμογή της ευρωπαῖ- κής γεωργίας στην πραγματικότητα της αγοράς, την προστασία του περι- βάλλοντος καιτη διατήρηση της φυσι- κής κληρονομιάς. Ou φιλοδοξίες αυτές είναι αξιόλο- yes. Μήπως όµως δεν σταθήκαµε αρ- κετά στη χωροταξική διάσταση και την αναβάθμιση των περιοχών της ε- σωτερικής αγοράς; Μη λαμβάνοντας επαρκώς υπόψη την ανάπτυξη των πε- 5. Διάταγμα No 88 - 1049 της 18ης Νοεμ- βρίου 1988, σχετικά µε την αφαίρεση τῶν καλλιεργήσιμων γαιών. 6. Ωστόσο, δεν επιτρέπεται να εγκαταλεί- ψουν οι γεώργοί πάνω από το ένα τρίτοτης γῆς τοὺς. Σε περίπτωση που ξεπεραστεί, έχειθεσπιστεί ένα ανώτατο χρηµατοδοτικό όριο που τους απαγορεύει την πρόσβαση στα άµεσα κίνητρα. 7. Ἑλέπε συνέντευξη tov Μ. Sicco Man- sholt oto Jeunes Agriculteurs, Ιανουάριος 1988. 8. Βλέπε περιοδικό Pourquoi?, αφιερωµέ- νο στον «Αγροτικό κόσµο, χώρο του µέλ- λοντος», Βρυξέλλες, Δεκέμβριος 1988. 9. Βλέπε, Livre vert de la Commission de la Communauté, Ιούλιος 1985. 10. Ανακοίνωση της Επιτροπής, To µέλ- λον του αγροτικού κόσμου, Βρυξέλλες, 28 Ιουλίου 1988. NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ο AEKEMBPIOZ 1990/31

ριοχών µε γεωργικό χαρακτήρα, όλες οι φιλοδοξίες που αφορούν την ενιαία εσωτερική αγορά γίνονται ατροφικές. H διαχείριση του ευρωπαϊκού χώρου αποτελεί την αναγκαία καιικανή συν- θήκη επιτυχίας της υλοποίησης της ε- νιαίας αγοράς. Δεν μπορούμε να θέ- λουµε να ενισχύσουµε από τη µια τις θνικές πολιτικές βιομηχανικής προ- στασίας και, and την άλλη, να εγκα- ταλείπουµε στην τύχη τους αγροτικές ζώνες που κτυπήθηκαν από τη μαζική έξοδο και την ερήμωση. Η Ευρώπη δί- νει ένα λυπηρό παράδειγµα στον υπό- λοιπο κόσµο, Tap’ ότι αποτελείται a- πό χώρες που κατατάσσονται στις πιο αναπτυγμένες οικονοµικά, ανοίγον- τας τα σύνορα σε κάθε βιομήχανο αλ- AG απαρνούµενη τις αξίες του αγροτι- κού πολιτισμού που δημιούργησε την ιστορία και τον πλούτο της. «H aypo- τική Ευρώπη κινδυνεύει λοιπόν. Αντι- στεκόµαστε στο ρεύμα της αστικο- ποίησης», φωνάζουν οι εκπρόσωποι των αγροτικών συνδικάτων.!] Ἔχουν δίκιο, διότι ανεξερεύνητες ακόµη οδοί μπορούν να διασώσουν την Ευρώπη της ερήµωσης. Ἡ αναβάθμιση τῶν πλέον απομονῶ- µένων ζωνών είναι το πρωταρχικό µέ- σο αναβίωσης του αγροτικού ιστού. Είναι απαραίτητο να σπάσει η αποµό- νωση και ο αποκλεισμός µε τη χῶρο- θέτηση σύγχρονων μεταφορικών µέ- σων, προσαρµμοσµένων στις ανάγκες του καθενός: πρέπει δηλαδή να διευ- κολυνθεί η μετακίνηση από την αστι- κή ζώνη στην αγροτική και αντιστρό- φῶς. Αυτό προῦὐποθέτει ενίσχυση των δημόσιων υπηρεσιών. Στη συνέχεια, για να επαναποκτήσουν οι νέοι δε- σμούς µε τη γη και να αντισταθµι- στούν OL επιπτώσεις της υποτίµησης της ης, πρέπει να προβλεφθεί η ανά- πτυξη συστηµάτων γεωργικής εκµε- τάλλευσης περισσότερο διαφοροποιη- µένων αλλά και πιο επεκτατικών και πολυπραγµόνων. Μια αναγκαία προ- σπάθεια έρευνας και ανάπτυξης πρέ- πει να συνοδεύεται από psimon των πάγιων τελών που επιβαρύνουν το a- γροτικό κτηματολόγιο. Τέλος, η ανα- βάθµιση του αγροτικού ιστού εξαρτά- ται από µια καλύτερη ένταξη των γε- ὠργών στην περιοχή τοὺς, µέσω µιας «έξυπνης» εκμετάλλευσης του φυσι- κού χώρου τους: νέα ώθηση στις βιο- τεχνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις, γενίκευση του τριτογενούς τοµέα µέ- ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/32 σω του «πράσινου τουρισμού», διατή- ρηση του περιβάλλοντος, αναβάθµιση των κλάδων µεταποίησης των αγροτι- κών και δασικών προϊόντων καθώς και της ιχθυοκαλλιέργειας. Στις ρίζες της πολιτιστικής ταυτότητας Ἡ διαμάχη, επομένως, θα επικεντρώὠ- θεί στη φύση των δραστηριοτήτων που πρέπει να προωθηθούν στη θέση της γεωργίας και στην απαραίτητη υπερ- τοπική αλληλεγγύη (και συνεπώς εθνι- κή), Ύια την εφαρµογή µιας ειδικής πολιτικής στις περιοχές όπου η τοπι- κή οικονομία αποδοµείται.!2 Οι εφαρ- µογές αυτές είναι ιδιαίτερα επείγουσες και ξεπερνούν το οικολογικό και πο- λιτικό πλαίσιο. Ὑπεισέρχονται στο πλαίσιο ενός προγράµµατος πολιτι- στικής ταυτότητας, που η Ευρώπη, βαθιά ριζωµένη στην αγροτική κατα- γωγή της, οφείλει να αποκαταστήσει. Για ν᾿ ανταποκριθούν σ᾿ αυτήν την πρόκληση έχουν επιστρατευθεί όλοι οι συντελεστές: οι αγρότες και βέβαια η Τοπική Αυτοδιοίκηση, αλλά επίσης και τα κράτη που, από απλοί θεατές της παρακμής, θα πρέπει να µετατρα- πούν σε δραστήριους συνεργάτες για την αναγέννηση του ευρωπαϊκού χώ- ρου. Το να λαμβάνονται υπόψη οι πολλαπλοί πόροι των αγροτικών πε- ριοχών «είναι ένα πραγµατικό πλεονέ- κτηµα στη µεγάλη οικονομική µάχη του τέλους αυτού του αιώνα».Ι3Μ᾽ άλ- λα λόγια, µε το να κρίνει κανείς ότι η διαμάχη πρέπει να περιοριστεί σ᾿ ένα καθορισμένο κύκλο μυηµένων και υπευθύνων τῶν ασυνεχειών της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (PAC), μετέχει σε µια αυταρχική θεώρηση του ευρῶ- παϊκού οικοδομήματος. Το δικαίωµα κάθε πολίτη Vv’ αποφασιζει για την ποιότητα του περιβάλλοντός του απο- τελεί µια από τις βασικές αρχές κάθε δημοκρατίας. Μετάφραση: Καίτη Οικονόμου από τη Monde Diplomatique/ Απρίλιος 1989 11. Απόσπασμα από την ομιλία του προέ- δρου του Εθνικού Συνδέσμου των Συνδικά- των των Γεωργών (FNSEA), Raymond Lacombe, κατά την έναρξη της Εθνικής Ημε- ρίδας του Αγροτισμού, 3 Δεκεμβρίου 1984. 12. Βλέπε ενημερωτική έκθεση της Γενικής Συνέλευσης 1988 του Εθνικού Συνδέσμου των SAFER: «Για µια νέα αναδιάρθρωση της κτηµατολογικής πολιτικής». 13. Βλέπε περιοδικό Aprés - demain, No. 309, Δεκέμβριος 1988, άρθρο tov Marcel Dubois: «H γεωργία υπεράνῳ των στερεο- τυπων». ”.

INDEX Νέα Οικολογία, τεύχη 61-72, χρόνος όος Ο κατάλογος τίτλων του όου χρόνου της Νέας Οικολογίας δημοσιεύεται σήµερα, ακολου- θώντας τον τρόπο παρουσίασης των προηγούμενων ευρετηρίων που είχαν δημοσιευτεί στα τεύχη 40, 50 και 62. Στους καταλόγους γενικά δεν περιλαμβάνονται τα κείµενα που εί- ναι μικρότερα από µία σελίδα καθώς και οι επιστολές. Οι κατηγορίες άρθρων παραμένουν 22 και κάθε άρθρο περιγράφεται µε τον τίτλο του, το ονοματεπώνυμο του συγγραφέα, τον αριθµό τεύχους και τους αριθμούς πρώτης και τελευταίας σελίδας. Ο κατάλογος αντιστοιχεί σε 10 τεύχη (εκ των οποίων 2 διπλά) και περιλαμβάνει 176 τίτλους. An’ αυτούς, οι 2 στους 5 ανήκουν στις κατηγορίες «Κοινωνία/ Πολιτική», «Φύ- ση) και «Οικολογικό κίνημα», µε συχνότητα τουλάχιστον 2 τίτλων ανά τεύχος. Οι κατη- γορίες «Οικονοµία/ Ανάπτυξη», «Πολιτική Οικολογία», «Ρύπανση», «Yysia/Katave- λὠση», «Ὑγρότοποι/βιότοπου, «Χώρος/Δομημένο Περιβάλλον» εμφανίζονται µε συχνότητα γύρω στον 1 τίτλο ανά τεύχος, οι κατηγορίες «Γεωφυσικό Περιβάλλον», «Δάση», «Δίκαιο/ Νομοθεσία», «Ενέργεια», «Οικογεωγραφία», «Πρωτογενής Παραγῶ- γή», «Τεχνολογία» παρουσιάζουν συχνότητα της τάξεως του 0.5 τίτλων ανά τεύχος, ενώ, οι κατηγορίες «Βιβλιοπαρουσίαση», «Εξοπλισμού, «Μετἀφορές», «Πολιτιστικά», «Πυ- ρηνική Ενέργεια » εμφανίζονται µε ακόµα χαμηλότερες συχνότητες, η δε «Εκπαίδευση» απουσιάζει. . Την ευθύνη για την κατάταξη των θεμάτων και την επιμέλεια του ευρετηρίου είχε ο συν- τάκτης µας Κίμων Χατζημπίρος. 9 Το νερό στη φύση: κύκλοι και ισορροπίες, Τσαντίλης Δήμος, τ. 69-70, σ. 20-23. BIBAIOMAPOYZIAZLH 9 Ἡ περίτα δάση γνώση (Μουσείου Γουλανδρή: Ελληνικά Δάση), Μοδινός Μιχάλης, τ. 61, σ. 28-29. 9 Ἐξιστόρηση των πραγμάτων του Γιουκατάν (Διέγο ντε Λάντα: Ο πολιτισμός τῶν Μάγια), Κωστόπουλος Δημή- TONG, το, ο.33. © To φάντασμα της ολοκλήρωσης (A. Κασσέτα: Το φάν- τασµα του Λεονάρντο), Καίσαρης Νίκος, t. 65, σ. 33. ΓΕΩΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 9 Ἡ παγκόσμια θέρµανση έχει ήδη αρχίσει, Παπαϊωάννου Δημήτρης, τ. 64, σ. 21-24 και 26-30. 9 Ἡ αλλαγή του κλίµατος είναι πραγματικότητα -- Η «τρύ- πα του όζοντος», Πλαγιαννάκος Πάνος, τ. 24, σ. 24-25. 9 Ἡ διεθνής κοινότητα και το κλίμα, Κάπαρη Μαρία, τ. 64, σ. 30-31. 9 Οι επιπτώσεις του «θερμοκηπίου» στη Μεσόγειο, Πολί- της Γιώργος, τ. 64, σ. 32-37. 9 Κλίμα: επιστροφή στον Παράδεισο; Μπουντίκο Μιχαήλ. Ιβάνοβιτς (συνέντευξη), τ. 67, σ. 22-24. 44ΣΗ ο Oa σωθούν τα δάση της γης; Χατζημπίρος Κίμων, τ. 63, σ. 26-31. 9 "Eva δάσος απειλείται στο Νομό Ρεθύμνης, Γάσπαρης Αιμίλιος, τ. 67, σ. 59. 9 Ἡ Βραζιλία και το Αμαζονιακό Σύμφωνο, Μπάγιαρντ Πήτερ, τ. 68, σ. 30-32. ο Ta δάση δεν ψηφίζουν ---γι’ αυτό τα χαραµίζουν, Οικολ.. Ἐναλλ. Παρέμβαση--- Οικολ. Συνεργ. Πάτρας, τ. 71-72, σ. 5-6. 4ΙΚΑΙΟ--ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ 9 Ἐπιμύθιο στην υπόθεση Κλοφέν, Χαροκόπου Τζελίκα, τ. 61, σ. 42-44. 9 Τι µπορεί να φέρει ένας νόµος; Χαροκόπου Τζελίκα, τ. 61, σ. 54-56. NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/33

9 Αμφιταλαντεύσεις και διστακτικότητα σε υπερεθνικό πλαίσιο, Χαροκόπου Τζελίκα, τ. 62, σ. 14-15. © Ιπποκράτειος Πολιτεία: Πρέπει να κοινῶωνικοποιηθεί η πολιτική, Παπαδημητρίου Γιώργος (συνέντευξη), τ. 66, σ. 12-15. ΕΝΕΡΓΕΙΑ © Προς µια οικονοµία «χαμηλής ενέργειας», Ευθυµιόπου- λος Ηλίας, τ. 63, σ. 68-73. ο Γεωθερμία: στη Μήλο χάθηκε η ευκαιρία, Ευθυµιόπου- λος Ηλίας, τ. 66, σ. 20-24. © Ας κάνουµε την ενέργεια αποδοτική, Γκιόκας Θωμάς (συνέντευξη), τ. 68, σ. 24-25. © Ενεργειακά αυτονόητα, Τζιώλας Γιάννης, τ. 71-72, σ. 4-5. ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΙ © Ἐκσυγχρονισμός ή κατάρρευση του δυτικού πολιτι- σμού; Νασάουερ Ότρφιντ, τ. 62, σ. 18-20. © Ο Τζωρτζ Μπους και η νέα σταυροφορία, Παπαθανα- σίου Μιλτιάδης, τ. 71-72, σ. 6-7. ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΠΟΛΙΤΙΚΗ 9 Ὅλα για to θέαµα, Μοδινός Μιχάλης, τ. 61, σ. 14-15. © Τέλος του σοσιαλισμού, τέλος τῶν επαναστάσεων, τέ- λος της ιστορίας; Ῥιτζούλης Γιώργος, τ. 61, σ. 18-19. © Το ολλανδικό παράδειγµα και η εκβαλκανισµένη εκδο- χή του, Μιχελής Μιχάλης, τ. 61, σ. 20-23 και 53. 9 To εκλογικό μήνυμα µιας συντηρητικής κοινωνίας, Χατζημπίρος Κίμων, τ. 62, σ. 6-7. 5 Για µια µη σοσιαλιστική Αριστερά, Χατζημπίρος Κί- µων, τ. 64, σ. 6-7. © O οιώνός του γκρεµισµένου Τείχους, Χωλ Γουέην, τ. 64, σ. 10-14. ο Το τέλος της µιας και µόνης τυραννίας, Παπαϊωάννου Δημήτρης, τ. 64, σ. 16-18. © Πράσινες αποχρώσεις σε περίοδο λιτότητας, Λιάσκας Κώστας (συνέντευξη), τ. 64, σ. 42-46. 9 Από το Μπρούκλιν στο Μπακού κι από κει στην Kopo- τηνή, Κωστόπουλος Δημήτρης, τ. 65, σ. 6-7. 5 Ἐκλογολογία, Αθανασόπουλος - Καλόμαλος Θανάσης, τ. 65, σ. 7-8. © Τσιφτετέλληνες, Συκιώτης Διονύσης, τ. 65, σ. 9-10. 9 Ἑλληνική Αριστερά: ιστορική παρακμή ή βαθύτατη κρί- ση; Αξελός Λουκάς, τ. 65, σ. 57-59. 9 Ο περιορισμός του εθνικού κράτους, Μάιερ Γύργκεν, τ. 66, σ. 26-27. 9 Ἡ περίοδος της ενηλικίωσης, Μοδινός Μιχάλης, τ. 67, σ. 6. 5 Περί εκλογών, γενικώς... Σχίζας Γιάννης, τ. 67, σ. 7-8. 9 Ἡ αναπόφευκτη βία των γηπέδων, Pruneddu Jacky, τ. 67, σ. 42-45. : 9 Ἡ επείγουσα και ασθενική περιβαλλοντική πολιτική, Καν Ροζέ, τ. 68, σ. 41. © Δημοψήφισμα στην Ιταλία, Περρόνε Λίνα, τ. 69-70, σ. 5-6. © Ολυμπιάδα: ο µεγαλοϊδεατισμός των παραγόντων, Πα- πακωνσταντίνου Θανάσης, τ. 69-70, σ. 8-10. © Να διαλυθεί ο Οργανισμός «Αθήνα 96», Οικολόγοι-- ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ » ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/34 Ἐναλλακτικοί, τ. 69-70, σ. 11. 9 Ολυμπιάδα: οι Ψευδείς υποθέσεις, Σπανός Κώστας, τ. 69-70, σ. 14. 9 ‘Eva πλανητικό Περλ Χάρμπορ επί θύραις, Μπράουν Λέστερ, τ. 69-70, σ. 78-80. 9 Τριγμοί, κρωγµοί, Avypoi και καταποντισµοί: η Ἑλλάς «εκσυγχρονίζεταυ», Λουλούδης Λεωνίδας, τ. 71-72, σ. 9. ο AnoKévtpmon ὣς προσὠπική στάση, Σαξώνης Νίκος (συνέντευξη), τ. 71-72, σ. 20-23. 9 Ολυμπιάδα: η µεγάλη ιδέα και τα νόθα συμφέροντα, Παπαγιαννάκης Μιχάλης (συνέντευξη), τ. 71-72, σ. 37-39. 9 Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, Κάλντορ Μαίρη, τ. 71-72, σ. 65-67. ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ © Αθήνα: κι όµως υπάρχουν λύσεις, Παπακωνσταντίνου Θανάσης, τ. 67, σ. 10-14. 9 Προαστιακός σιδηρόδρομος: λύση για την Αθήνα; Νά- θενας Γιώργος, τ. 68, σ. 8-13. ΟΙΚΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ 9 Χαμένες πολιτείες της Λατινικής Αμερικής, Γκρανοτιέ Μπερνάρ, τ. 61, σ. 60-62. 9 Ινδία: η άλλη Πράσινη Επανάσταση, Bandyopadhyay Jayannta και Shiva Vandana, τ. 62, σ. 44-47 (το β᾽ µέρος: Οικονομία - Ανάπτυξη, τ. 68). 9 Τα ραντσίτος του Καράκας, Γκρανοτιέ Μπερνάρ, τ. 62, σ. 48-51. 9 Ιθαγενείς στρατηγικές επιβίωσης, Μιχαήλ Δόμνα, t. 65, σ. 20-22. 9 Σίφνος: το νησί ζει µόνο το καλοκαίρι, Κωστόπουλος Δημήτρης, τ. 67, σ. 16-20. 9 Οι άνεµοι της Σαχάρας αντανακλούν το μέλλον µας, Ali Brac de la Perriére R., τ. 67, σ. 25-27. 9 To Κουρδιστάν αλλάζει «πρόσωπο», Μιχελής Μιχάλης, τ. 69-70, σ. 52-55. ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ 9 Ἡ γένεση της Ομοσπονδίας και οι εκλογές, Μοδινός Μιχάλης, τ. 61, σ. 6. ο Ας ξανανθήσουν τα αμφιθέατρα, Παπαϊωάννου Δημή- τρης, τ. 61, σ. 7-8. 9 Εκλογική κάθοδος ή οικολογική άνοδος; Χατζημπίρος Κίμων, τ. 61, σ. 8-9. ο Greenpeace: ο «Σείριος» στον Πειραιά, Πολίτης Γιώρ- γος, τ. 61, σ. 10-11. 9 Άμεση δημοκρατία, Σχίζας Γιάννης, τ. 61, σ. 12-13. 9 Ας ξεκινήσουμε and την αρχή, Σχίζας Γιάννης, τ. 62, ος Ἱ. 9 "Eva µετεκλογικό όνειρο, Σχίζας Γιάννης, τ. 62, σ. 12-13. 9 Awoppayia στα δύο άκρα; Ριτζούλης Γιώργος, τ. 62, σ. 16-17. 9 Μια συναινετική πολιτική για το οικολογικό κίνηµα, Παπαϊωάννου Δημήτρης, τ. 62, σ. 64. 9 Βουλγαρία: η Ἐκογκλασνόστ καταλύτης, Μιχελής Μι- χάλης, τ. 64, σ. 14-15. 9 Ἡ Ομοσπονδία... πέντε µήνες µετά, Μοδινός Μιχάλης, τ. 65, σ. 11-12.

9 Ο φόβος νικήθηκε στις µάχες, Ζηργάνος Νικόλας, τ. 65, σ. 16-17. 9 Νέα δραματουργία µε αναπαλαιωµένα σκηνικά, Μοδι- νός Μιχάλης, τ. 66, σ. 6-7. 9 Ἡ χειραφέτηση της πολιτικής που γεννιέται, Ζωγράφος Γιώργος, τ. 66, σ. 10. 9 Θρύψαλα η βιτρίνα, σηµασία έχει όμως το περιεχόµενο, Ριτζούλης Γιώργος, τ. 68, σ. 4-5. 9 Πράσινοι: H προτεραιότητα της Οικολογίας, Fiks Ral- ph και Ulrich Bernd, τ. 68, σ. 26-28. 9 Οικολόγοι - Ἐναλλακτικοί: Ψάχνοντας στις κάλπες, Παπακωνσταντίνου Θανάσης, τ. 69-70, σ. 62-66. ο Μεσόγειος SOS, Χρυσόγελος Νίκος, τ. 71-72, σ. 12-14. 9 Βουλγαρία: ειδυλλιακές εικόνες µόνο στα παραμύθια, Ῥιτζούλης Γιώργος, τ. 71-72, σ. 31. 9 Οι Οικολόγοι - Εναλλακτικοί σε σταυροδρόμι, Αθανα- σόπουλος - Καλόμαλος Θανάσης, τ. 71-72, σ. 68-69. ΟΙΚΟΝΟΜΙά- 4ΑΝΑΠΤΥΞΗ ο Ἡ γεωγραφία της παραίσθησης και οι νόµοιτης αγοράς, Μοδινός Μιχάλης, τ. 62, σ. 28-33. 9 Ἡ πληθυσμιακή έκρηξη, Γκόλντσμιθ Ἔντουαρντ, τ. 63, σ. 40-41. 9 Πληθυσμός, περιβάλλον και φυσικοί πόροι τον 210 αιώ- να, They Jacques, τ. 63, σ. 42-47. 9 Οικοανάπτυξη σε Βορρά και Νότο, Lays ἽἼγκνασι, τ. 63, σ. 78-81. 9 Διαρθρωτικά ταμεία και περιβάλλον, Ευθυμιόπουλος Ἠλίας, τ. 68, σ. 5-6. 9 To κέρδος και η «δημιουργική καταστροφή της φύσης», Ουζουνίδης Δημήτρης και Boutillier Sophie, τ. 68, σ. 38-40. 9 Ἡ ανάπτυξη κατά της επιβίωσης, Bandyopadhyay J. και Shiva V., τ. 68, σ. 58-61 (το a’ µέρος: Οικογεωγραφία, τ. 62). 9 Αριστον µεν ύδωρ, Μοδινός Μιχάλης, τ. 69-70, σ. 16-19. 9 Το πρόβλημα του νερού στην νησιωτική Ελλάδα, Ko- στόπουλος Δημήτρης, τ. 69-70, σ. 24-27. 9 Οικονομία του νερού: το γαλλικό παράδειγµα, Ουζουνί- δης Δημήτρης και Boutillier Sophie, τ. 69-70, σ. 28-29. ο Ο τουρισμός δεν είναι µόνο συνάλλαγμα, Σχίζας Γιάν- νης, τ. 69-70, σ. 38-41. ο Τίνος κοινό µέλλον; Μοδινός Μιχάλης, τ. 69-70, σ. 68-72. ο Συνηγορία της αυτοσυντηρούµενης ανάπτυξης, Τιμπερ- λαίηκ Λόυντ, τ. 69-70, σ. 74-77. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ο Οικολογία και Αριστερά, Νικολόπουλος Φίλιππος, τ. 62, σ. 57-59. ο Ἡ αλλαγή του χρώματος, Τσαντίλης Δήμος, τ. 62, σ. 60-62. 9 Ἡ εποχή tov ρήξεων και το αίτηµα της καθολικότητας, Μοδινός Μιχάλης, τ. 63, σ. 6-11. ο Το νέο δεν µπορεί να μοιάζει µε το παλιό, Παρασκευό- πουλος Γιάννης, τ..64, σ. 56-59. ο 0 δαρβινισµός, η οικολογία και το οικολογικό κίνηµα, Στάµου Γ.Π., t. 65, σ. 53-56. © O μάρξισµός, η οικολογία Kat οἱ... απλές συνεπαγωγές, Κορφιάτης Κ., τ. 66, σ. 50-52. © Το νέο διεθνές status και ο ρόλος του οικολογικού κινή- µατος, Σακιώτης Γιάννης, τ. 67, σ. 51-53. 9 Εναλλακτικό κίνημα και νέο πολιτικό παράδειγµα, Μοδινός Μιχάλης, τ. 67, σ. 54-58 και τ. 68, σ. 54-56 (β᾽ µέρος: H ανάδυση της εναλλακτικότητας). 9 Οικολογία και Τοπική Αυτοδιοίκηση, Αγγελίδης Χά- ρης, τ. 71-72, σ. 46-47. ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ 9 Ο τελευταίος παράδεισος, Κωστόπουλος Δημήτρης, τ. 64, σ. 48-49. 9 Maid εκκρίµατα των πόλεων: ο κόσμος των χωµατε- ρών, Tournier Michel, τ. 65, σ. 61-62. 9 Νερό: να ξαναφτιάξουµε τους αρχαίους μύθους, Πολί- της Γιώργος, τ. 69-70, σ. 34-37. ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ 9 Η κρίση της γεωργίας, Ντυμόν Ρενέ, τ. 63, σ. 48-50. 9 Ο επερχόµενος λιμός, Μπράουν Λέστερ, τ. 63, σ. 51. 9 Ὑδατοκαλλιέργειες και περιβάλλον, Ανανιάδης Κ.Ι., τ. 66, σ. 56-60. 9 Ἡ διάσωση των αυτόχθονων µηρυκαστικών, Γκαίτλιχ, Μ. και ].Δ.Α.Α.Μ. τ. 71-72, σ. 24-27. 9 Συνηγορία για τις ὑδατοκαλλιέργειες, Γκριμπάς Μ., τ. 71-72, σ. 28-30. ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ Τσερνομπίλ: χρονικό για να µην ξεχνάμε, Γαβριλάκη Λιάνα, τ. 68, σ. 29. ΡΥΠΑΝΣΗ © PCB: απειλή για το περιβάλλον και τον άνθρὠπο, Τσι- µίλλης Κυριάκος, τ. 61, σ. 45-47. © PCB: απειλούνται τα θαλάσσια θηλαστικά, Κάμινς Τζό- ζεφ, τ. 61, σ. 48-49. 90 διεθνής καταµερισµός της ρύπανσης, Ουζουνίδης Δη- . µήτρης και Μπουτιλιέ Σοφί, τ. 61, σ. 63-65. 9 Τοξικά στο περιβάλλον, Παπαϊωάννου Δημήτρης, τ. 63, σ. 62-67. 9 Νέφος: ναι στα µέτρα αλλά για πότε η αποκέντρωση; Μοδινός Μιχάλης, τ. 65, σ. 12-13. 9 Νέφος: παλιά τούρτα µε καινούργιο κερασάκι, Παρα- σκευόπουλος Γιάννης, τ. 65, σ. 44-45. 9 Ναύπλιο: πίσω από τις καρτ ποστάλ, Πρωτοβουλία An- µοτών Ναυπλίου, τ. 66, σ. 19. 9 Γεωθερμία: οι επιπτώσεις στο περιβάλλον, Παπαϊώάν- νου Δημήτρης, τ. 66, σ. 25. 9 Πολίτες γρηγορείτε: το νέφος είναι πάντα εδώ, Πλα- «γιαννάκος Πάνος, τ. 69, σ. 6. 9 Ἡ αναπαλαίῶση του νέφους και η πολιτική του κ. Μά- νου, Παρασκευόπουλος Γιάννης, τ. 71-72, σ. 8. 9 Κατασκευάζοντας νησιά απορριμμάτων, Κοντονή Μα- pia, τ. 71-72, σ. 32-33. 9 To πραγµατικό κόστος της βενζίνης, Ἑπστάιν Σάμουελ, τ. 71-72, σ. 34-35. NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/35

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ 9 Το ηλεκτρικό αυτοκίνητο, Θεοδωράτος Θ., τ. 66, σ. 61. © Βιοτεχνολογία, Περιβάλλον, Κοινωνία, Κάπαρη Μαρία, τ. 67, σ. 46-50. © Τεχνοπόλεις, ενέργεια και περιβάλλον, Ευθυµιόπουλος Ηλίας, τ. 68, σ. 42-43. © Τα απόβλητα tov ελαιουργείων, Οικολογική Κίνηση Καλαμάτας, τ. 68, σ. 44-45. ΥΓΕΙΑ- ΚΑΤΙΝΑ ΊΩΣΗ 9 Ἴχνη φυτοφαρμάκων στο πιάτο µας, Βαλαβανίδης Αθαν., τ. 61, σ. 50-52. 9 Περιβάλλον και υγεία σε παγκόσμια κλίµακα, Βαλαβα- νίδης Αθαν., τ. 62, σ. 52-56. © Καφές ελληνικός ή τούρκικος; Αθανασόπουλος-- Καλό- µαλος Θανάσης, τ. 66, σ. 8-9. 9 Ἱστορία, επιδηµίες και Ἐιτζ, Σβένσον Ρόμπερτ, τ. 68, σ. 46-52. 9 Ανασφαλής μητρότητα: 150.000 θάνατοι το χρόνο, Γιαννακοπούλου Σµάρω, τ. 68, σ. 53. © Ἐνάντια στη νομιμοποίηση των ναρκωτικών, Κουντού- pn Ελένη, τ. 68, σ. 64-65. ο Αλλεργία: πρωτοπαθές νόσηµα ή κραυγή αγωνίας; Καλλή - Πινίου Μαρία, τ. 69-70, σ. 42-43. 5 Για την αποποινικοποίηση των ναρκωτικών, Auapavti- δου Κατερίνα, τ. 71-72, σ. 71-72. ΥΓΡΟΤΟΠΟΙ--ΒΙΟΤΟΠΟΙ 9 Αραβησσός: η δίψα της Θεσσαλονίκης, Γεράκης Π.Α., τ. 65, σ. 28-32. ο Μια «ανάσα» για τον Αμβρακικό, Παναγιωτίδης Πανα- γιώτης, τ. 65, σ. 34-37. 9 Εθνικό πάρκο στη Ροδόπη; Πανελλ. Ἑνωση Βιολόγων, Tu. Bop. Ἑλλάδας, τ. 66, σ. 42-43. ο Θανατώνοντας τον ιστορικό Ευρώτα, Μητράκος Γιάν- γης, τ. 67, σ. 60-62. © Ἡ συντριπτική ισχύς των συμφερόντων, Ποταμίδης Νέ- στος, τ. 68, σ. 14-15. 9 Αίγιο: ένα αισιόδοξο μήνυμα, Παπακωνσταντίνου Κώ- στας, τ. 68, σ. 16-17. © H τσιµεντοποίηση του Αμβρακικού, Περγαντής Φώτης, τ. 68, σ. 23. ο Από τον Λαγκαδά wo τα Κερδύλλια ‘Opn, Ριτζούλης Γιώργος, τ. 69-70, σ. 30-33. 9 Ἡ άλλη µεριά της Δοϊράνης, ΚΙδσκετ Harald, τ. 69-70, σ. 56-57. ο Λίμνη Αράλη: ένας αργός θάνατος, Πολίτης Γιώργος, τ. 69-70, σ. 58-60. ΦΥΣΗ 9 Κίνα: η µεγάλη πορεία προς τη φύση, Τρόιενφελς Κ.Α., τ. 61, σ. 30-35. ο Βιότοποι και ζώα της Αττικής, Ματσάκης Ἰωάννης, τ. 61, σ. 36-37. © Φυτά, θάμνοι και δέντρα της Αττικής, Σφήκας Γιώρ- γος, τ. 61, σ. 38-39. NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « AEKEMBPIOZ 1990/36 9 Δελτίο καιρού και μετανάστευση, Δραγούμης Φίλιπ- πος, τ. 61, σ. 40-41. 9 Με το πέταγμα tov πελαργού, EAAnv. Ορνιθολογική Ἐταιρεία, τ. 62, σ. 36-39. ο Στη yn της Αθηνάς, Σπαθάρη “EAon, τ. 62, σ. 40-42. ο Γαία: η ζωή σε ισορροπία, Ῥήβερς Πάτρικ, τ. 63, σ. 12-16. 9 Ἡ φύση µε γεμίζει δέος, Λόρεντς Κόνραντ (συνέντευξη), τ. 63, σ. 16-19. 9 Ο απειλούμενος πλανήτης, Πολίτης Γιώργος, τ. 63, σ. 21-25. 9 Ἡ βιολογική ποικιλότητα, Γκαίτλιχ Μαρτίνος, τ. 63, σ. 33-39. 9 Ἡ κάθοδος στη γη, Τσαντίλης Δήμος, τ. 63, σ. 75-77. 9 Ἡ αττική φύση κατά την αρχαιότητα, Καλτσάς Νίκος, τ. 64, σ. 38-42. 9 Ανθρωπος και φύση: η κρισιµότητα της σχέσης και η συγκυριακή ανάλυση των κρίσεών της, Λουλούδης Λεώ- vidac, τ. 65, σ. 46-52 καιτ. 66, σ. 46-49 (β᾽ µέρος: H γένε- ση της σύγχρονης οικολογικής αντικουλτούρας). 9 «Λύκοι, σας παρακαλώ µην κλαίτε», Μόατ Φάρλεῦ, τ. 66, σ. 31-33. 9 Αττικό τοπίο: περιηγητικά κείµενα και απεικονίσεις, Κόκκου Αγγελική, τ. 66, σ. 34-37. 9 Ῥούμελη: περπατώντας στο Καλλίδρομο, Πολίτης Γιώργος, τ. 67, σ. 21. 9 Ἡ παράδοση στο παραδοσιακό κυνήγι, Πουλόπουλος Γιάννης, τ. 68, σ. 18-19. 9 Ο πειραματισµός µε ζώα, το θέαµα και η ηθική, Μπα- λαλίδης Μιχάλης, τ. 68, σ. 63-64. 9 Φύση και δημοκρατία, Δραγούμης Φίλιππος, τ. 69-70, σ. 4. 9 Ξέρουν οικολογία οι Οικολόγοι, Καραγιάννης Αλέξ., τ. 69-70, σ. 73. ς 9 Οικολογική κρίση και αίσθηση του ιερού, Σέρραρντ Φίλιπ, τ. 71-72, σ. 52-55. 9 Λόγος περίτης μεθόδου, Κιντή Βάσω, τ. 71-72, σ. 56-59. 9 Ἱερότητα και περιβάλλον στην Αρχαία Ἑλλάδα, Μπου- ρατίνος Αιμίλιος, τ. 71-72, σ. 60-64. ΧΩΡΟΣ- 40ΟΜΗΜΕΝΟ ITEPIBAA- AON © Ολυμπιάδα: ούτε μπορούμε ούτε θέλουμε, Μοδινός Μιχάλης, τ. 61, σ. 16-17. 9 To µέλλον της αστικοποίησης, Μπράουν Λέστερ και Γιάκομπσον Ζόντι, τ. 63, σ. 52-57. 9 Απότο άστυ στην οικουµενόπολη, Τσεκούρας Γιώργος, τ. 63, σ. 58-61. 9 Ἐνοίκια και αυθαίρετα: παρανομία συμφώνως τῳ νόµῳ, Τσουµαλάκος Θανάσης, τ. 64, σ. 8. 9 Ἡ ΡῬεµατιά στο Χαλάντρι, Παπαϊωάννου Δημήτρης, τ. 65, σ. 40-43. ο Όχι στην απονέκρωση του κέντρου, Γιατράκος Νίκος (συνέντευξη), τ. 66, σ. 16-18. 9 Το αττικό τοπίο ερήµην του αστικού; Κόκκορης Πά- νος, τ. 67, σ. 32-37. 9 Ολυμπιάδα: η ενίσχυση του υδροκεφαλισμού, Παρα- σκευόπουλος Γιάννης, τ. 69-70, σ. 12-14. ο Τα δεινά του ιστορικού Ναυπλίου, Πρωτοβουλία Δημο- τών Ναυπλίου, τ. 71-72, σ. 15-19. 9 Ο κωσταλεξισµός του άστεως, Βουλγαρόπουλος Ni- κος, τ. 71-72, σ. 48-51.

ΠΑΡΙΩΗΗ « Ιχθυοκαλλιέργειες και ρύπανση — Προς τι ο σκοταδισμός; -- του Anuntpyn Παπαϊωάννου Πολύς λόγος γίνεται τελευταία για τις ιχθυοκαλλιέργειες Kal πολλές ελπίδες στηρίζονται a’ αυτές για την κάλυψη του εγχώριου ελλείμματος σε αλιεύµατα. Ὑπάρχουν όµως και «συντεχνιακά» συμφέροντα. O1 ιχθυολόγοι βλέπουν την κατάσταση ὡς µία πρώτης τάξεως ευκαιρία για µελέτες και απασχόληση, το υπουργείο Γεωργίας (βλ. Νέα Οικολογία, τ. 71-72, σελ. 28-30) έχει κατά νου τις επιδοτήσεις του FEOGA, που ανέρχονται στο όχι ευκαταφρόνητο ποσοστό του 40%, ενώ οι επίδοξοι επιχειρηματίες ονειρεύοντα!ι να φτιάξουν σχεδόν τζάμπα τις εγκαταστάσεις -- χάρη στις γενναίες επιδοτήσεις — και να θησαυρίσουν έτσι γεμίζοντας µε τσιπούρα και λαυράκι την αγορά. Ας µη λησμονούμµε ότι το σύνολο των επιδοτήσεων (FEOGA και Ν. 1262 / 82) ανέρχεται µέχρι και στο 70% της επένδυσης. Ἔτσι, το θέµα τής ρύπανσης παραμένει σκοτεινό και αδιαφανές. Ki όταν κάποιος «ενοχλητικός» τους χαλάσει τη σούπα, τον αντιμετωπίζουν γενικώς µε «θάψιμο». Δ εν έχω δει κανέναν «γουρουνά» που να παραδέχεται ότι τα χοι- ροτροφεία προκαλούν ρύπανση, κανέ- να βιομήχανο που να παραδέχεται την όχληση από τη µονάδα του, κανέναν πυρηνικό επιστήμονα που να ὑποστη- ρίζει ότι τα πυρηνικά εργοστάσια ενέ- χουν κινδύνους. Θα µου έκανε έκπλη- En λοιπόν να δω κάποιον ιχθυολόγο που να παραδέχεται τη ρύπανση από τα Ψάρια. Παλιότερα, λοιπόν, δεν είχα συναν- τήσει κανέναν ιχθυολόγο που να πα- ραδέχεται ότι οι εντατικές ιχθυοκαλ- λιέργειες προκαλούν -- µικρή ή µεγά- λη-- ρύπανση. Πρόσφατα έχει αρχί- σει να γίνεται στους κύκλους των ι- χθυολόγων παραδεκτή κάποια, τέλος πάντων, ρύπανση, η οποία υποβαθµί- ζεται τόσο πολύ ώστε να εξευτελίζεται στα µάτια της κοινής γνώμης. Ὅμως δυστυχώς, κι αυτό είναι λυπηρό για τον τόπο µας, κανένας ιχθυολόγος δεν έχει κάνει τόσα χρόνια µια πρωτότυπη µέτρηση παραγωγής ρύπανσης από τα ψάρια. Ὅλοι ανατρέχοὺυν σε πρωτότυ- πες εργασίες ξένων. Ῥυπαίνουν τα Ψάρια; Δοξογραφίες και παρερµηνείες Κάθε έµβιο ον εκπέμπει περιττώματα προς το περιβάλλον και µε την έννοια αυτή ρυπαίνει εν δυνάµει. Ἐπίσης, από το «γεύμα» κάθε έµβιου προκύπτουν µικρά ή μεγάλα υπολείμματα τροφής, τα οποία av δεν διατεθούν σὠστά στο περιβάλλον ασφαλώς και ρυπαίνουν. Γύρω an’ αυτό κανείς πλέον δεν αμφι- βάλλει. Ὅταν ακούμε όµως, εμείς οι un ειδικοί, για Ψάρια, ο νους πηγαίνει κατευθείαν στο αντανακλαστικό του συσχετισμού ψαριών µε την πεντακά- θαρη και ανέγγιχτη θάλασσα. Ὅλοι έ- χουμε την εμπειρία ότι µια θάλασσα που φαίνονται τα Ψάρια της είναι θά- λασσα στην οποία ούτε λουόµενος δεν φτάνει’ πόσο μάλλον η ρύπανση. Με βάση αυτό, πώς είναι δυνατόν λοιπόν να ρυπαίνουν τα Ψάρια, τα οποία δεν αντέχουν ούτε στην ελάχιστη ρύπαν- ση; Ἡ απάντηση είναι απλή. Αλλο πράγµα 100 Ψάρια που βόσκουν apé- ριµνα στα λιβάδια ενός θαλάσσιου κόλπου, εμβαδού μερικών χιλιάδων στρεμμάτων, κι άλλο 100.000 ψάρια στριμωγμένα σε 1-2 στρέμματα θα- λάσσιας έκτασης, Τα µεν κάνουν «Φφυ- σική» ζωή (εξ ov και η ειδυλλιακή ει- κόνα), τα δε είναι τερατώδεις βιοκοι- νωνίες ανάλογες µε τα κοτοπουλάδι- κα και τα χοιροτροφεία. Ὅπως ειπώθηκε και προηγουµέ- νως, κανείς Ἓλληνας δεν έχει µετρή- σει πρωτογενώς την ρύπανση από τα Ψάρια. Ὅλοι αναφέρονται στο άρθρο του A. Παπαναστασίου (Αλιευτικά Νέα, τ. 88, 89, 90), όπου κι εκείνος µε τη σειρά του αναφέρεται στις πρωτό- τυπες έρευνες των Klontz, Brock και McNair γύρω από την ρύπανση των ψαριών. Ο ίδιος ο Α. Παπαναστασίου κάνει εξαιρετικά ακριβείς ὑπολογι- σμούς για τη ρύπανση µιας τυπικής µονάδας παραγωγής ενός τόνου το χρόνο. Θεωρώ ότι η εργασία του Α. Παπαναστασίου αποτελεί προσφορά στον ελλαδικό χώρο για την κατανόη- ση της ρύπανσης από τα Ψάρια. Δυ- στυχώς, από το σηµείο αυτό αρχίζουν οι παρερµηνείες, όπως ακριβώς συνέ- βαινε στον 40 μ.Χ. αιώνα µε τοὺς «δο- ξογράφους» TOV προσωκρατικών φι- λοσόφων, οι οποίοι αναφέρονταν στον Θεόφραστο, ο οποίος µετην σειρά του «τα είχε ακούσευ) από τον Αριστοτέ- An, που κατά τα φαινόμενα ήταν ο µό- νος, 0 οποίος τους είχε διαβάσει΄στο πρωτότυπο. Ἔτσι λοιπόν, στην εποχή µας οι Ἕλληνες δοξογράφοι του A. Παπανα- στασίου κινούνται προς δύο κατευθύν- σεις: α) διαβάζουν λάθος αυτό που γράφει εκείνος β) αποµονώνουν εκλεκτικά κά- ποιους ρύπους, όπως π.χ. κολοβακτη- ρίδια ή ουρία, κι επιχειρούν σύγκριση µε τα αστικά λύματα, τα οποία πα- ρεμπιπτόντως υπερεκτιμούν «παρά φύση». Παρασυνηγορίες και σκοπιμότητες Ἡ κορωνίδα όµως των παρερµηνειών προέρχεται από την ομάδα του Πανε- ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ © ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/37

ΠΑΡΑΓΩΓΗ πιστηµίου του Αιγαίου και τη σχετική της µελέτη. Πίσω από το βαρύγδουπο και αδιαφανές παραβάν του τίτλου αυτού, κρύβεται µια ολιγοµελής οµά- δα, αποτελούμενη and έναν βιολόγο - οικολόγο της ξηράς, καθηγητή A’ βαθμίδας, καί 3 - 4 μεταπτυχιακούς ὑποτρόφους, Κανένας άλλος επιστή- µων ή διδάσκων εκεί δεν έχει πάρει µέρος o° αυτή τη µελέτη. Κι αυτό βε- βαίως δεν είναι διαψεύσιµο, δεδοµέ- νου ότι τα ονόματα της ομάδας ανα- γράφονται στο κείµενο της σχετικής μελέτης. Ἡ οµάδα αυτή λοιπόν, στην οποία ανατέθηκε µελέτη and το v- πουργείο Γεωργίας (A / von Υδατο- καλλιεργειών και Εσωτερικών Υδά- των), κατάφερε µε τη μέθοδο «τρεις το λάδι, τρεις το ξύδι να βγάλει κυ- ριολεκτικά «λάδυ» τις εντατικές υδα- τοκαλλιέργειες. Σχετικά δε µε τη σύγ- κριση της προκαλούμενης an’ αυτές ρύπανσης WS προς τα ανθρωπογενή λύματα, κάνοντας παραδοχές για απεκκρίµατα ανθρώπινα που μάλλον σε ελέφαντες θα ταίριαζαν, καταλήγει στο εξωφρενικό αποτέλεσµα ότι η ρύ- πανση µιας µονάδας ιχθυοκαλλιερ- γειών αντιστοιχεί στη ρύπανση ενός ξενοδοχείου ...30 ατόμων. Ἡ οµάδα αυτή του «Πανεπιστηµίου του Αιγαίου» έχει και στο παρελθόν ταλαιπωρήσει το πανελλήνιο, όταν αποφάσισε ότι η Μονάδα της Αλουµμί- νας... δεν ρυπαίνει ή ότι οι περιβαλ- λοντικές επιπτώσεις της εκτροπής του Αχελώου θα είναι... θετικές. Ως προς την σκοπιμότητα της ανάθεσης της μελέτης για τις ιχθυοκαλλιέργειες από πλευράς υπουργείου Γεωργίας και προσωπικά tov δ/ντή Ὑδατοκαλλιερ- γειών κ. Γκριμπά, θα πρέπει κάποτε να δοθούν εξηγήσεις γιατί επέλεξε την χωρίς καµία απολύτως ειδικότητα οµάδα του Πανεπιστηµίου του Αιγαίου κι όχι κάποιον άλλο πιο ειδικό φορέα, όπῶς π.χ. το ΕΚΘΕ, που προωθεί σχε- τικό πρόγραµµα. Μήπως επειδή ήταν γνωστή εκ των προτέρων η άποψη της ομάδας, µια και ο προϊστάμενός της είχε Kat’ επανάληψη εκφραστεί evvoi- κά δια του Τύπου; Για να τελειώνουμε µε τη σύγχυση (1) Τα περιττώματα των ψαριών Ο Α. Παπαναστασίου, αναφέροντας τις πρωτότυπες εργασίες των Klontz, Brocks και McNair, εκτιμά ότι τα απεκκρίµατα µιας µονάδας εντατι- κών υδατοκαλλιεργειών δυναµικότη- τας 1 τόνου ψαριών το χρόνο παρά- Ύουν περιττώματα 3,91 Kg / ανά ηµέ- ρα µε µέσο ποσοστό υγρασίας 86% (14% ξηρό βάρος). Κατά συνέπεια: α) το ετήσιο μεικτό βάρος περιτ- τωμµάτων ανέρχεται σε 1427 Κμ/έτος ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ » AEKEMBPIOZ 1990/38 B) το ετήσιο ξηρό βάρος περιττωµά- των ανέρχεται σε 200 Κμ/έτος ή σε 20% προς τα παραγόμενα ψάρια. Ἡ σχετική µελέτη του Πανεπιστη- µίου του Αιγαίου δέχεται περιέργως µεγαλύτερο ποσοστό ξηρών περιττῶ- µάτων, δηλ. 25% (51 τόνους στους 200 τόνους). Ο Α. Παπαναστασίου, αναφέρον- Tas Tig ίδιες πηγές, κάνει μνεία για τον συντελεστή αφομοίωσης τροφής που τον δέχεται ίσο προς 90%. Δέχεται επίσης ότι για κάθε 10% πτώση του συντελεστή (κακή ποιότητα τροφής) η παραγωγή περιττωµάτῶὼν πολλαπλα- σιάζεται, δηλαδή: 9 για συντελεστή αφοµοίῶσης 90% τα περιττώματα ανέρχονται σε 20% 9 για συντελεστή αφοµοίώσης 80% τα περιττώματα ανέρχονται σε 40% 9 για συντελεστή αφοµοίώσης 70% τα περιττώματα ανέρχονται σε 60% 9 για συντελεστή αφομοίωσης 60% τα περιττώματα ανέρχονται σε 80% Πάνω στις επιπτώσεις του συντελε- στή τροφής, η µελέτη του Παν. του Αιγαίου τηρεί... σιγήν ιχθύος. Γιατί άραγε; Εμείς πάντως θα της κάνουμε το χατίρι να τον παραβλέψουμε επί- σης, µια και η «θεωρητική» ρύπανση είναι ήδη υψηλή. (11) Τα υπολείµµατα twv τροφών OA. Παπαναστασίου, επικαλούμενος τις ίδιες διεθνείς έγκυρες πηγές, εκτι- ua το µέσο βάρος της προσδιδόµενης τροφής στο 1,4% του βάρους των Ψα- ριών ημερησίως. Κατά συνέπεια, η µο- vada δυναμικότητας 1000 Kg ψαριού το έτος και σταθµεύοντος βάρους 800 Kg καταναλίσκει τροφή 11,20 Κρτην ηµέρα ή 4.000 Kg το έτος. Αν γίνει η παραδοχή τῶν «ιδανικών συνθηκών», όπου θεωρείται ότι υπάρχουν απώ- λευες τροφής προς το περιβάλλον της τάξεως του 10%, τότε προκύπτει.µια ετήσια απώλεια τροφής του ύψους των 400 Kg ή σε ποσοστό επί του παραγο- µένου Ψαριού 400:1000 = 40% Το ίδιο ακριβώς ποσοστό (40%) δέ- χεται τόσο η δική µας εκτίµηση όσο και η µελέτη του Πανεπιστηµίου του Αιγαίου, εκτιμώντας σε 80 tn το ύψος των ετήσιων απὠλειών τροφής προς το περιβάλλον µιας µονάδας ετήσιας δυναμικότητας 200 tn ψαριών. Η ίδια | όμως µελέτη τηρεί επίσης σιγή ιχθύος . για τις επιπτώσεις ενός ποσοστού απωλειών άνω του «ιδανικού», δηλ. άνω του 10%. Σε µια τέτοια περίπτω- ση είναι φανερό ότι το ποσοστό των εκπεμπόµενων τροφών είναι ανάλογο του ποσοστού απωλειών τροφής. Ἑ- τσι π.χ. για ποσοστό απωλειών 20%, Ol εκπεμπόµενες τροφές θα ανέλθουν στο 80% του βάρους του Ψαριού, για 30% στο 120%, κ.λπ. Το δε ποσοστό απωλειών εξαρτάται όχι µόνο απότις συνθήκες παροχής τροφής καιτις και- ρικές συνθήκες, αλλά και απὀ την ποιότητα της τροφής για την οποία, ό- πως ειπώθηκε στην Ἑλλάδα, υπάρχει η τάση στροφής προς φθηνότερες και χαμηλότερης ποιότητας. (II) To συνολικό εκπεµπόµενο οργα- νικό φορτίο από µια µονάδα ιχθυοκαλ- λιεργειών Αυτό ανέρχεται: — Κάτω από «ιδανικές» συνθήκες σε 20% +40% = 60% επί tov βάρους του παραγόμενου ψαριού — ενώ κάτω από «pn ιδανικές» συνθήκες το ποσοστό αυτό µπορεί να ανέλθει µέχρι και 150% ή 200% επί του βάρους του παραγόμενου ψαριού. (IV) Η ρύπανση από τις ιχθυοκαλλιέρ- γειες

A Δεχόμαστε λοιπόν όλοι ότι κατ’ ελά- χιστον ένα ποσόν 600 Kg ξηράς οργα- νικής ουσίας (τροφής και περιττωµά- TOV ανά τόνο, δηλαδή 60% επί tov παραγόμενου βάρους ψαριών) εισέρ- χεται στο θαλάσσιο περιβάλλον. Ας δούµε στη συνέχεια τις επιπτώσεις του σ᾿ αυτό. Το οργανικό αυτό φορτίο έχει τις παρακάτω δυνατότητες: α) να καταναλωθεί and «ανώτε- ρους» καταναλωτές, Ψάρια, κ.ά. B) να καταναλωθεί and το πλαγ- κτόν, προκαλώντας ευτροφισμό. Σε κάθε περίπτωση βεβαίως είναι εντελώς αναπόφευκτη η διάσπαση των αμινοξέων and τα απεκκρίµατα και η συναφής έκλυση αμμωνίας, της οποίας το ποσόν εκτιμάται σε 2% επί του παραγόμενου βάρους ή σε 20 Kg ανά 1000 Kg παραγόμενου ψαριού. Κι εδώ συμφωνούμε όλοι µε όλους. Ἡ πιθανότητα να καταναλωθεί κυ- ρίως το υπόλειμμα τῶν τροφών από a- νώτερους καταναλωτές έχει κατ’ επα- νάληψη αναφερθεί στη βιβλιογραφία. Για να λάβει όµως κανείς µια ποσοτι- κή άποψη του φαινομένου, θα πρέπει να λάβει υπόψη του τα εξής: αν το 10% των ιχθυοτροφών διαφεύγει προς το περιβάλλον, τότε γύρω απὀ τους ιχθυοκλωβούς θα έπρεπε να συγκεν- τρώνεται αριθµός Ψαριών περίπου ίσος προς το 10% των εντός των κλω- βών εκτρεφοµένων. Αυτό για µια «μι- κρή» µονάδα % στρέµµατος και πα- ραγωγής 10 tn το χρόνο, η οποία έχει περί τα 15.000 ενήλικα άτοµα, θα πρέ- πει να συγκεντρώνει περί τα 1.500 ψά- ρια «ελεύθερης βοσκής» γύρω της, πράγµα που απέχει τερατὠωδώς από την πραγματικότητα. Παρατηρήσεις του υπογράφοντος σε ανάλογες µονά- δες έδειξαν ότι ο αριθµός των ελεύθε- PWV ψαριών που συγκεντρώνεται γύ- ρω από τους ιχθυοκλωβούς είναι ελά- χιστος, ανερχόμενος σε λίγες δεκά- δες. Κατά συνέπεια, ποσοστό άνω του 90% των υπολειμμάτων τροφής κατα- ναλίσκεται τελικά από το πλαγκτόν ή τα αποσυνθετικά βακτηρίδια. Ο ισχυρισμός αυτός καθίσταται εξαιρετικά εύλογος αν σκεφτεί κανείς ότι για να διαφύγει µια ποσότητα τρο- φής από την µεγάλη αυτή πυκνότητα των ψαριών, θα πρέπει η σύστασή της και το μέγεθός της να είναι τέτοια που να µην είναι απολήψιμα από ψάρια. Τέτοια είναι τα λεπτότερα κλάσματα της τροφής, καθώς και οι τροφές σε ρευστή κατάσταση, οι οποίες έχουν και την χειρότερη ποιότητα. Κατά συνέπεια, θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι το συντριπτικό ποσοστό του εκπεµπόµενου οργανικού φορτίου κα- ταναλίσκεται από τους κατώτερους υδρόβιους οργανισμούς, µε αποτέλεσµα την έξαρση του ευτροφισµού και την πτώση του οξυγόνου, που αποτελούν και τις σημαντικότερες επιπτώσεις. Παράλληλα, 4 παραγόμενη αμμωνία καθώς και τα υπολείµµατα αντιβιοτι- κών, τα οποία προστίθενται στις τρο- φές TOV ψαριών, δημιουργούν ένα πε- ριβάλλον ελαφρώς τοξικό, το οπο(ο εἰ- σέρχεται ως δευτερεύουσα µορφή ρύ- πανσης σε σχέση µε τον προκαλούμε- νο ευτροφισµό. Κάτω από to πρίσµα αυτό, η µελέτη του Πανεπιστηµίου του Αιγαίου εζω- ραἴζει το θέµα της πορείας και της τύ- χης των υπολειμμάτων τροφής από τα ψάρια. Κι αυτό βεβαίως δεν είναι τυ- χαίο, διότι θα πρέπει να δικαιωθεί... το ρηθέν υπό του Προφήτη, ότι δηλα- δή «οι ιχθυοκαλλιέργειες δεν ρυπαί- νουν»., (V) Ρύπανση και BOD Προκειμένου να δοθεί ένα µέτρο της προκαλούμενης ρύπανσης, επιχειρεί- ται να μεταφραστούν οι εκπομπές ορ- γανικού φορτίου σε όρους μεγεθών που απεικονίζουν καλύτερα τη ρύπαν- ση, όπως π.χ. το BOD. Τόσο οι τροφές όσο και τα περιττώματα Tov ψαριών αποτελούνται από τρεις βασικές κα- τηγορίες ουσιών: υδατάνθρακες, πρὠ- τεῖνες και λίπη. Οι υδατάνθρακες, av καταναλώ- θούν από την υδρόβια ζωή, προκα- λούν κατανάλωση οξυγόνου περίπου ίση µε το βάρος τους. Οι πρωτεῖνες ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ © ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/39

ΠΑΡΑΓΩΓΗ προκαλούν κατανάλωση οξυγόνου ίσου µε το 70% - 80% του βάρους τους αλλά ταυτόχρονα εκλύουν αμμωνία. Σε περίπτωση που έχουµε βιολογική οξείδωση TMV αµινών, τότε το ποσό του οξυγόνου υπερβαίνει το βάρος τους. Τα λίπη επισύρουν µια κατανά- λωση οξυγόνου ton µε το 300% του βάρους τους. Ὅμως, επειδή ένα µέρος αποθηκεύεται µε τη µορφή νέας βιο- µάζας στο σώµα του καταναλίσκον- τος οργανισμού η κατανάλωση οξυγό- νου για την βιολογική οξείδωσή τους είναι χαμηλότερη. Ένας µέσος κατευ- θυντήριος συσχετισμός του βάρους ενός ξηρού οργανικού υπολείµµατος µε το BOD ανέρχεται για τις ουσίες αυτές περίπου σε 100% ent tov βάρους τους. Κατά συνέπεια, τα υπολείμματα τροφών και τα απεκκρίµατα των ψα- ριών, καθως εισέρχονται στο θαλάσ- σιο περιβάλλον και καταναλίσκονται από (τους κατώτερους κυρίους) οργα- νισμούς, επισύρουν µια βιολογική κα- τανάλωση οξυγόνου ίση µε 1 Kg ανά Kg βάρους τους. Κατά τις εκτιµήσεις µας λοιπόν η προκαλούµενη ρύπανση από µια µονάδα ιχθυοκαλλιεργειών ανέρχεται σε 1 Kg BOD/ Kg οργανικής ουσίας. Αυτό σηµαίνει κάτω από «i- δανικές» συνθήκες (60% επί του πα- ραγόμενου βάρους ψαριού), 0,6 Kg BOD ανά Kg παραγόμενου ψαριού. Evo, κάτω από «πραγματικές» συνθή- Kec (100% επί του παραγόμενου βά- ρους Ψαριού), σηµαίνει / Kg BOD ανά Kg παραγόμενου ψαριού. Και στο ση- µείο αυτό η µελέτη του Παν/µιου του Αιγαίου τηρεί σιγήν ιχθύος, ενώ ο κ. Γκριµπάς, σε σχετική γνωμµάτευσή του προς τη Νομαρχία Κυκλάδων, πε- τάει την φοβερή ...ρήση ότι η μέτρηση του BOD στο θαλάσσιο περιβάλλον δεν έχει νόηµα. Αν ο κ. Γκριμπάς δεν ξέρει να υπολογίζει το BOD στη θά- λασσα, τότε ας περάσει an’ τα ypa- φεία µας ή από το γραφείο οποιουδή- ποτε χημικού ή μηχανικού περιβάλ- λοντος va του το εξηγήσει. Αν map’ όλα αυτά επιμένει, τον ρωτάμε: Δέχε- ται να χάσει το πτυχίο του ἡ την θέση του ὡς διευθυντή αν έχει λάθος; (VI) Ρύπανση και αμμωνία Από την ποσότητα των 600 Kg οργανι- κής ουσίας ανά τόνο ψαριού η µελέτη του Παν. του Αιγαίου ασχολείται µόνο µε ta 20 Kg της παραγόµενης ουσίας. Τέτοια αφαίρεση ---να ασχολείται κα- νείς µε το 1/30 tov εκπεμπόµενου φορτίου, παραβλέποντας τα υπόλοιπα 29/30--- δεν είναι δυνατόν να αποδίδε- ται σε άγνοια. Είναι ακριβώς η ουσία του σκοταδισμού. Καταπίνουµε την κάµηλο και διὔλίζουμε τον κώνωπα. Κι εδώ συντονίζεται και η «Αγία οικο- γένεια» τῶν πάσης φύσης ιχθυολόγων, κρατικών λειτουργών, μελετητών κι επίδοξων επιχειρηματιών, που υπολο- ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ © ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/40 Beer γίζουν µόνο την αμμωνία και την βρί- σκουν λίγη. Κι εδώ συμφωνούμε κι ε- µείς. Ἡ αμμωνία µας αφήνει αδιάφο- ρους... Με το υπόλοιπο όµως 97% της ρύπανσης τι γίνεται; (VID Ο συσχετισμός µε τα αστικά λύματα Είναι διεθνώς γνωστή και δόκιµη η αναγωγή του οργανικού φορτίου των αποβλήτων σε αριθµό «ισοδύναµων κα- τοίκῶων», για τον υπολογισμό των ο- ποίων γίνεται σύγκριση του οργανικού φορτίου των αστικών λυμάτων ενός κατοίκου µε το οργανικό φορτίο των εν λόγω αποβλήτων, εκφρασµένων και των δύο σε ΒΟΡ. Πέραν όµως αυτού, τα απόβλητα α- πό τις ιχθυοκαλλιέργειες και τα αστι- κά λύματα έχουν τόσα πολλά κοινά ποιοτικά χαρακτηριστικά, ώστε θα πρέπει να θεωρείται εύλογη µια σύγ- κρισή τους. Τέτοια χαρακτηριστικά είναι η παρουσία µεταβολητών (ov- POV, κοπράνων), υπολειμμάτων τρο- φών, μικροοργανισμών (κολοβακτη- ριδίων - φορέων ασθενειών) καθώς και απολυµαντικών µέσων και αντιβιοτι- κών. M’ άλλα λόγια, και τα δύο είδη αποβλήτων κατέχουν ένα ρυπαντικό φορτίο βιογενούς προέλευσης και βιο- λογικά αποικοδοµήσιµο. Ἡ διεθνής βιβλιογραφία καθώς και 0 δικός µας Μαρκαντωνάτος δέχον- ται ημερήσια επιβάρυνση ανά κάτοικο 50 - 60 gr BOD. Το ίδιο δέχονται και οι διεθνείς οργανισμοί (WHO, UNEP), αλ- AG και μεγάλοι εθνικοί οργανισμοί του εξωτερικού (π.χ. ΕΡΑ). Εδώ, το Πανε- πιστήµιο του Αιγαίου, µέσα από διά- φορες αλχηµείες, πρωτοτυπεί παγκο- σµίως υπολογίζοντας το ημερήσιο φορτίο σε 120 gr ανά κάτοικο, EK τῶν οποίων τα 30 gr είναι ουρία. Ἔτσι, ενώ κατά τοὺς υπολογισμούς µας παράγει ετήσια ρύπανση ion µε 60 gr x 360 = 21,9 Kg BOD, άρα µια µο- vada ιχθυοκαλλιεργειών δυναµικότη- τας ενός τόνου παράγει ρύπανση ίση µε 600: 21,9 = 27 ισοδύναµους κατοί- κους κάτω and ιδανικές συνθήκες. Αυτό σηµαίνει ότι κάτω από ιδανικές συνθήκες µια µικρή µονάδα των 20 τό- νων ετησίως ρυπαίνει όσο ένας οικι- σµός 20 x 27 = 540 κατοίκων ενώ µια µεγάλη των 200 τόνων ρυπαίνει όσο έ- vac οικισμός 5.400 κατοίκων. Κατά την άποψη του γράφοντος, κάτω από πραγματικές για την ελλη- νική πραγματικότητα συνθήκες θα πρέπει να γίνουν οι παρακάτω διορθώ- σεις: — Εκπομπές ξηρής οργανικής ov- σίας : 1 τόνος (αντί 600 Kg) ανά τόνο ψαριών — παραγόμενο BOD: 1 τόνος (αντί 600 Kg) ανά τόνο ψαριών --Ισοδύναμοι κάτοικοι; 45 (αντί 27) ανά τόνο ψαριών --ισοδύναμοι κάτοικοι µονάδας 20 τόνων: 900 (αντί 540) — Ἱισοδύναµοι κάτοικοι µονάδας 200 τόνων: 9000 (αντί 5400) Ἡ µελέτη του Πανεπιστηµίου του Αιγαίου, βασιζόμενη µόνο στην αμμο- via των ψαριών (µε την οποία συμφῶ- νούμε) και πολλαπλασιάζοντας τα ΄ απεκκρίµατα των ανθρώπων (µήπως μιλάμε για ελέφαντες;), προβαίνει σε σύγκριση tov δύο μεγεθών και κατα- λήγει σε µια επιβάρυνση 1,5 ισοδύνα- µου κατοίκου ανά τόνο ψαριού. Στο σηµείο αυτό θα συμφωνούσαμε αν γραφόταν «Ws προς την αμμωνία». Δυστυχώς όµως, όπως είπαµε, η ap- μωνία είναι ασήμαντο τµήµα (3%) της προκαλούµενης ρύπανσης. To σηµαν- τικό (97%) είναι το οργανικό φορτίο µε βάση το οποίο η σύγκριση δεν είναι 1:1,5 αλλά 1:27 κάτω and ιδανικές συνθήκες (ή 1:45 κάτω από πραγµατι- κές συνθήκες). Αλλά εδώ είπαµε, τη- ρείται σιγή ιχθύος από τους υπερασπι- στές των εντατικών ιχθυοκαλλιερ- γειών. Ἡ συμβατότητα τῶν εντατικών υδατοκαλλιεργειών µε άλλες χρήσεις της ακτής Κατά την άποψή µας, λοιπόν, η pv- πανση που προκαλείται από µια µονά- δα υδατοκαλλιεργειών δεν είναι διό- λου ευκαταφρόνητη. Είναι χαρακτη- ριστική π.χ. η περίπτωση του Κόλπου της Σελούντας στην περιοχή της Em- δαύρου, διαστάσεων 2,5 χλμ. βάθους Kail χλμ. πλάτους, εντός του οποίου έχει εγκατασταθεί µονάδα εντατικής

ΔΗΜΟΣ ΑΘΗΝΑΙΩΝ NEYMATIKO ΚΕΝΤΡΟ ΕΥΑ A. ΓΑΛΑΝΗ Ἁ ο χε τες τον 19-31 AEKEMBPIOY 1990 ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ 50 ιχθυοκαλλιέργειας σε ιχυθοκλωβούς δυναμικότητας περίπου 15 ti το χρό- Ὁ, Οι επιπτώσεις της µονάδας αυτής συνοψίζονται στα παρακάτω: a) H ποιότητα του θαλάσσιου περι- βάλλοντος γύρω από τους ιχθυοκλὠ- βούς, όπου εμπεριέχονται 20.000 ψά- ρια περίπου, ήταν σχετικά καλή. Το νερό ήταν διαυγές και ο βυθός όχι ιδιαίτερα ρυπασµένος. Αρκετές δεκά- δες Ψάρια ήταν συγκεντρωμένα γύρω από τους ιχθυοκλωβούς, καταναλώ- νοντας µέρος από τα υπολείμματα τροφών. β) Αντίθετα στην ακτή, όπου προ- φανώς μεταφέρονταν και συμπυκνώ- νονταν τα αποτελέσµατα της ρύπαν- σης, τα πράγματα ήταν ιδιαίτερα δυ- σµενή, έτσι π.χ.: — 7 διαφάνεια του νερού μειώθηκε oe 0,30 - 1 µέτρο αντί6- 8 µέτρων, που είναι η συνήθης τιµή για την περιοχή. — H θολερότητά του μετρήθηκε στα 20 FTU έναντι κάτω του 1 FTU, που είναι και σύνηθες για την περιοχή. — To ποσό των αιωρούμενων στε- ρεών σε δείγμα νερού της παραλίας μετρήθηκε στα 120 χιλιοστόγραμµα a- νά λίτρο έναντι κάτω των 5 που είναι σύνηθες για την περιοχή. Από αυτά τα 90 περίπου χλσ/ λίτρο αποτελούν ορ- γανικές ουσίες, προφανώς προϊόντα αποικοδόµησης and τους ιχθυοκλῶ- βούς. — Ἡ παραλία παρουσιάζει έντονα σημάδια ευτροφισμού και σήψης TOV οργανικών ουσιών που έχουν εκεί αποτεθεί. Συμπερασματικά: Ενώ το άµεσο πε- ριβάλλον της µονάδας Ιχθυοκαλλιερ- γειών δεν εμφανίζει σοβαρά σηµάδια ρύπανσης, λόγω προφανώς του ότι κα- θαρίζεται από τα υπάρχοντα ρεύματα, αντιθέτως η παραλία του κόλπου έχει υποβαθμιστεί σε βαθµό που να είναι απολύτως ακατάλληλη για κολύμβηση και γενικότερα για τουριστική χρήση. Ῥύπανση του ελλαδικού χώρου από ιχθυοκαλλιέργειες Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος του προβλήματος, αρκεί να ειπῶθεί ότι αν το ετήσιο έλλειμμα των 45.000 tn του ψαριού καλυπτόταν and εντατικές ιχθυοκαλλιέργειες, η προκαλούμενη ρύπανση θα ανερχόταν σε 45.000 tn BOD το έτος ή σε λύματα ενός ισοδύ- ναµου πληθυσμού 2.025.000 κατοίκων περίπου. Αν μάλιστα ληφθεί υπόψη ότιτα λύματα αυτά απορρίπτονται εν- τελώς ανεπεξέργαστα στις θάλασσες, χωρίς τη μεσολάβηση βόθρων ή GA- λων εγκαταστάσεων, τότε µπορεί να ειπωθεί ότι, σε µια τέτοια περίπτωση, το ποσό της νέας ρύπανσης θα διπλα- σίαζε περίπου την ρύπανση που προ- κύπτει απ᾿ όλους τους παράκτιους οἱ- κισμούς και πόλεις πλην των δύο µε- γάλων (Αθήνας και Θεσσαλονίκης). Είναι φανερό ότιη προκύπτουσα ρύ- πανση and ένα τέτοιο εγχείρημα θα έβαζε σε σοβαρή δοκιμασία το σύνολο σχεδόν των ακτών της Ἑλλάδας ὡς προς τις χρήσεις αναψυχής και τουρι- σμού. Το φαινόμενο αυτό θα ήταν ι- διαίτερα έντονο, αν ποτέ συνέβαινε, δεδομένου ότι οι απαιτήσεις σε ειδικές συνθήκες περιβάλλοντος των ὑδατο- καλλιεργειών τις φέρνουν στα πιο πρωστατευµένα από το κύμα µέρη της παραλίας, εκείνα δηλαδή που είναι ιδιαίτερα κατάλληλα για χρήσεις ανα- ψυχής και τουρισμού. Για τον λόγο αυτό καθώς και για την αμφισβητούμενη οικονοµικότητα του κλάδου, οι εντατικές ιχθυοκαλ- λιέργειες δεν θεωρούνται αξιόλογος τρόπος κάλυψης του εγχώριου ελλείµ- µατος. Αντίθετα, άλλοιτρόποι όπως η ανάπτυξη του αλιευτικού στόλου καιη εξυγίανση των λιμνοθαλασσών φαίνε- ται να συνδυάζουν οικονοµικότητα µε περιβαλλοντική συμβατότητα. Κι εδώ θα πρέπει να απολογηθεί ο κ. Γκριμ- πάς και η υπηρεσία του: Τι έκαναν τόσα χρόνια για την εξυγίανση των λιμνοθαλασσών µας; NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ © ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/41

7176) 4 © Ἡ Τερέζα, ηρωίδα του Μίλαν Κούντερα στην «Αβάσταχτη ελαφρότητα του είνα αλλά σημειολογικά εκφυλισµένη, και κατσαρίδα, για τις ανάγκες της σομοιοκαταληξίας, Τερέζα-Τέζα. Το όνοµα της νοικοκυράς ξεχάστηκε αμέσως. Της νοικοκυράς που βρήκε την µεγαλύτερη σε µήκος κατσαρίδα και κέρδισε 100.000 δρχ. Τα ονόματα και τα βραβεία στις εφημερίδες, σοβαρές και µη. Ἔτσι ώστε η Τερέζα, είτε ὡς ερωμένη του Τόμας είτε ὡς κατσαρίδα, να παραπέμπει μόνιμα στην αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι µας. 9 O nev κόλπος µπορεί αιωνίως va αποκρυπτογραφεί την φροῦδική πίσω πλευρά του φεγγαριού µας, αλλά ο Κόλπος, κάτω εκεί στην Αραπιά, έχει εγκατασταθεί μόνιμα στα πρωτοσέλιδα του μικρού επαρχιώτικου κόσμου των εφημερίδων. Ο λόγος τώρα για το κόλπο. Λεωφόρος Συγγρού. Βενζινάδικο του κ. Θεοδώρου. Σάββατο πρωί, ουρά t” αυτοκίνητα, δωρεάν βενζίνη, πληρωμένη LW’ ένα κομματάκι από την προσωπική σας ξεφτίλα. Για µισή ώρα, οι οδηγοί έκαναν παρέλαση, φώναζαν «Ζήτωο Σαντάμ» και έφευγαν µε γεμάτο το ρεζερβουάρ. Ουδείς παρέκαµψε το δέλεαρ, για να αποδειχτεί, τελικά, ότι εκτός από λωτοφάγοι του θεάματος, είµαστε και οι ίδιοι θέαμα! Συντελεστές του κόλπου, τα «κακά παιδιά» του SKY. 9 Δημοτικές εκλογές. Δεύτερη Κυριακή, κάτι σαν παράταση και πέναλτυ στα γήπεδα. Αποτέλεσμα της πρώτης 1 - 1 ἡ Τρίτσης - Λογοθέτης. Ὅλοι οι δρόμοι οδηγούν στη Θεσσαλονίκη. Ακούω φωνές, φατουροκάραβα και κοσµόπλανα, µέχρι και ώρες αναχώρησης φιλοξένησαν οι εφημερίδες. Το κόμμα αναλαμβάνει τα έξοδα. H «αυριανική» Νίκη, πρωτοσέλιδα, ανακοίνωσε τη µεταφορά της ΔΕΘ στην Αθήνα, η φιλελεύθερη Απογευματινή αποφάσισε ότι οι Οικολόγοι υποστηρίζουν Κοσμόπουλο, και ο «ανάδελφος» NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ © ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/42 ‘Kapa £97 Ελεύθερος Τύπος: «Όλοι µε τον Κοσμµόπουλο, ΠΑΟΚ, ΑΡΗΣ, ΗΡΑΚΛΗΣ». Ἔτσι για τον συµπαθή µυστακοφόρο, αλά Μίκη Ζέζα (Παύλος Μελάς για τους ανιστόρητους), κ. Φατούρο απέμειναν οἱ ετεροδηµότες, Απόλλων Καλαμαριάς, Μακεδονικός, ΠΑΟ Διοικητηρίου και λοιπές δημοκρατικές δυνάµεις. Και κάτω στο Φάληρο, οι αφελείς «γάβρου να ὠρύονται κατά του Αποστολάκη και της µάνας του, χούλιγκανς που πιστεύουν ότι µπορεί σήµερα κανείς να παίζει για την φανέλα. 9 Καθυστερηµένο αλλά καλό! 23.9.90. Ο κ. Παλαιοκρασσάς ανακοινώνει στις εφημερίδες ότι η συµβία του πηγαίνει στην λαϊκή αγορά µετά τις 12 και ψωνίζει ζαρζαβατικά από το πανέρι, εκμεταλλευόμενη το έθιμο του ξεπουλήµατος. Λιτότης γαρ. Τι καρακατσουλιά Mon Dieu! * Πάει xt o Αλτουσέρ. O «τσακισµένος δάσκαλος) για την Monde. 9 Πριν από 30 χρονια, to 1959, αναδασώθηκαν 70.000 στρέμματα και φυτεύτηκαν 12.780.000 δέντρα. Κάποιοι φρόντισαν νά χουμε va καίµε. Ὅταν στις 22.3.88 ο δασάρχης της Πάρνηθας κ. Ντούρος γκρέµιζε το αυθαίρετο που ξεφύτρωσε σε καμένη δασική έκταση, το µόνο που δεν θα μπορούσε να φανταστεί ήταν ότι θα καθόταν ο ίδιος στο εδώλιο, κατηγορούμενος για φθορά ξένης ιδιοκτησίας. ΄Αραγε η κυβερνητική µεταποίηση τῶν δασικών εκτάσεων σε μετοχές δια του θεσμού των κτηµατικών ομολόγων ανήκει στους θρύλους ή τα καλαμπούρια; O Τελικά ο ευµεγέθης κ. Μάνος, µετά από τρεις αναβολές και τηλεοπτικά σώου µε τηγάνια και πιατέλες, ανακοίνωσε τα µέτρα, όχι περιορισμού αλλά εξαφάνισης του νέφους σε επτά χρόνια. Μου άρεσε η ανακοίνωση των Οικολόγων - Ἐναλλακτικών. Ο κ. ΥΠΕΧΩΔΕ λειτούργησε µάλλον σαν έμπορος αυτοκινήτων παρά σαν ΥΠΕΧΩΔΕ. Για όλα φταίνε τα παλιά ΙΧ. Πούλμαν, λεωφορεία, φορτηγά, ημιφορτηγά και ταξί ελεύθερα. Αντε να δούµε τον κ. Aatvn (πρόεδρο των ταξιτζήδων) και αντιδήµαρχο. Ὅταν στην Νέα Υόρκη αυξήθηκε κατά 4 σεντς, δηλαδή 10%, η τιµή του γαλονιού της βενζίνης, η κίνηση στα διόδια μειώθηκε κατά 30%. Στην Ουγγαρία, όταν αυξήθηκε η τιµή από 37,5 φιορίνια σε 62, οι οδηγοί φορτηγών και ταξί έκλεισαν όλους τους δρόμους. E60 η ζωή θα δείξει! (Παλαιομαρξιστική ρήση αυτό). Προς το παρόν, η οικονομία του περιβάλλοντος δοκιμάζεται αλλά η κονόµα από το περιβάλλον θριαµβεύει. * Ο κήπος µε τις ροδακινιές. Το δεύτερο από τα όνειρα του παππού Ακίρα. Το παράπονο του πιτσιρικά «Ῥοδάκινα μπορώ v’ αγοράσω, κήπο µε ροδακινιές όµως ὀόχυ». Κι µακαρίτης ο Μινωτής, 90 χρόνων, να θέλει ν᾿ ανέβει πάλι στο σανίδι για Vv’ αποκαταστήσει τη χαμένη σημασία της λέξης θεατρίνος. O Δια των οπτικών ινών διείσδυσε ο «ανάδελφος» αναζη(ώντας το δικαίωµα στις piles. Διαχρονική αξία στη χώρα µας τα σκάνδαλα. Κανείς πάντως δεν κατάλαβε το τι και το πώς επακριβώς. Απλώς : προστέθηκαν µερικά κακόηχα ονόματα --Κιουλάφας, Κουρεµένος--- στην απολιθωµένη πολιτεία της Αρπαχτής. 9 Ο κ. Μπατάκης, προπονητής του

Ἡρακλή αλλά και γεωπόνος - γνώστης της ὐδατικής ανεπάρκειας του Νότου, σ᾿ ένα πρωτότυπο ποδοσφαιρικό - οικολογικό διάλογο µε τα «κακά παιδιά» της Κυριακής, που επιμένουν στα σύνορα του προηγούμενου αιώνα, υπενθύμισε την εφιαλτική θερινή ὑδροταλαιπωρία µας. «Να δούµε τι θα κάνετε, αν οι “Βούλγαροι” σας κόψουν το νερό». Σηµείωση: Στην ποδοσφαιρική σηµειολογία «Βούλγαρου» είναι οι Θεσσαλονικείς. © Από αθλητική εφημερίδα: «Στον Πύργο τα καταστήματα έκλεισαν σε ένδειξη διαμαρτυρίας στις 12 το μεσημέρι για ν᾿ ακολουθήσει συγκέντρὠση φιλάθλων στο δημαρχείο. Μίλησαν στους συγκεντρωµένους οπαδούς του Πανηλειακού ο βουλευτής του ΠΑΣΟΚ A. Γεωργακόπουλος, ο δήμαρχος Μ. Ἐιστρής και τέλος ο πρόεδρος του συλλόγου Σταυρόπουλος, nov διάβασε μήνυμα συμπαράστασης του υπουργού Παιδείας κ. Κοντογιαννόπουλου και του υπουργού Δικαιοσύνης κ. Κανελλόπουλου. Στη συνέχεια οι συγκεντρωμένοι κατευθύνθηκαν στην εθνική οδό, έκαψαν λάστιχα, έστησαν οδοφράγµατα και διεκοψαν την επικοινωνία για 3 ώρες προειδοποιητικά». Ὅταν το κράτος παίζει µε το κράτος. Μερικές µέρες αργότερα, το κράτος συνέλαβε τους συνηθισµένους υπόπτους, τρομοκρατηµένοι τρομοκράτες, για να µας θυµίσει τον Γερμανό συνταγματάρχη της Καζαμπλάνκα, το «Play it again Sam» και τον Χόμφρεῦ Μπόγκαρτ. © Ἑβδομήντα δύο χρόνια από την έφοδο στα ανάκτορα της Πετρούπολης. ΕΣΣΔ: η παραγωγή σιτηρών και λαχανικών σαπίζει στους αγρούς. Στα Μακντόναλντς, ουρές µέσα στο κρύο για ένα χάμπουργκερ. Ἐλλειψη τσιγάρων. Τέσσερα ρούβλια για ένα σακουλάκι γόπες. Μετά το τέλος της επίσηµης παρέλασης, αυτόνοµες διαδηλώσεις µε εικόνες του Στάλιν και άλλες µε πορτρέτα του Τσάρου Νικόλαου. Ἐδώ ο Γιάννης Ρίτσος, τραγική µορφή, αρνήθηκε να ζήσει. Ἡ κατάρρευση του κόσμου του, τον πήρε µαζί της. Καλό ταξίδι, φίλε όχι των ξεφτισµένων ιδεών αλλά της μοναξιάς και του έρωτα. ΑΤΑΚΤΩΣ από τον Δημήτρη τον Κωστόπουλο ο ο πο παρω ρω ο ΔΟΚΙΜΙΟ 90 για όσους ενδιαφέρονται για κοινωνιολογία, πολιτική, ψυχολογία Χρύση Ἰγγλέση Πρόσωπα γυναικών -- προσωπεία της συνείδησης Μάρτιν Καρνόι Κράτος και πολιτική θεωρία Θάνος Λίποθατς H ψυχοπαθολογία του πολιτικού Στάμος Παπαστάμου Σύγχρονες έρευνες στην κοινωνική ψυχολογία: Διομαδικές σχέσεις Νικόλαος Τάτσης Κοινωνιολογία (δεύτερος τόμος) Κοινωνική οργάνωση και πολιτισμικές διεργασίες Δημήτρης Τραυλός - Τζξανετάτος Το εργατικό δίκαιο σε κρίσιμη καμπή για όσους ενδιαφέρονται για τη φιλολογία, τη γλώσσα, την παιδαγωγική Θεοπούλα Ανθογαλίδου Κοινωνική κριτική και ιδεολογία στην εκπαίδευση ΄Αντα Κατσίκη-Γκίθαλου Φιλολογικές διαδρομές Από τον Παλαμά στον Βρεττάκο Ευγενία Κουτσουθάνου και ομάδα εργασίας Μορφές και τρόποι εργασίας στο νηπιαγωγείο Παναγιώτης Παπακωνσταντίνου - Αποστόλης Ανδρέου Τα διδασκαλεία και η εκπαίδευση των δασκάλων Γιάννης Παπακώστας Γχνηλασίες Φιλολογικά µελετήµατα Φρήντριχ Σίλλερ Για την αισθητική παιδεία του ανθρώπου Στέλιος Φώκος Ανάλυση θεμάτων σύγχρονου προθληματισμού για όσους αγαπούν την τέχνη αλλά xO την πολιτική Γιάννης Ψυχοπαίδης Σηµειώσεις στην δεκαετία του 50 27 σχέδια ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/43 ποσα |

ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ Οπώρες και Οπωρώνες του Γιώργου β/τζούλη Μερικές δεκαετίες πριν, τα καλύτερα μήλα, αχλάδια και κυδώνια δεν έβγαι- ναν στις πεδιάδες της Σκύδρας και της Βέροιας, αλλά στα βουνά. Δεν υ- πήρχαν τότε οπωρώνες µε Γκόλντεν Ντελίσιους, Στάρκεν, Ρενέτ, Κάιζερ ή Πάσσα Κρασσάνα, αλλά κυρίως Φυ- pikia, Μαγιάτικα, Ξυνόμηλα και Αυ- γουστιάτικα. Φρούτα μικρότερα, λι- γότερα αλλά αρωματικά. Οἱ παλαιοί οπωρώνες, οἱ οποίοι εγ- καταλείφΦθηκαν µετά την εισβολή των υβριδίων (που χρειάζονται εύφορο έδαφος και πολλές καλλιεργητικές Φροντίδες), υπάρχουν ακόµα και σή- Hepa σε περιοχές που άφησαν στη φύ- ση οι πρώην καλλιεργητές τους: γύρω από τα ορεινά χωριά του Βερμίου, στις πλαγιές της κοιλάδας του Αλιά- Kyova, Ψηλά στο Χορτιάτη ανάµεσα σε καστανιές και οξιές. Και βέβαια ε- πάνω στο Πήλιο, κυρίως στην περιοχή Ζαγοράς: είναι To µόνο µέρος όπου µπορεί κανείς να βρεί ακόµα Φυρίκια. Γύρω από τους ορεινούς και ηµιο- ρεινούς οικισμούς υπήρχε πάντοτε ένα στεφάνι από μικρούς οπωρώνες. Αυτή την εικόνα την έχει καλύψει σήµερα η σκιά της εγκατάλειψης: γέρικα, πα- λαιά οπωροφόρα µε μικρούς καρπούς και αναβλαστήσεις του άγριου υπόβα- θρου κάτω από το σηµείο εµβολια- σμού, είναι συνήθως τα απομεινάρια των κάποτε Φροντισµένων δένδρων. Ο θάνατος του γέρου καλλιεργητή Φέρνει συνήθως την τέλεια παρακμή του παλαιού οπωρώνα. Ο νέος πεδινός σπωρώνας είναι µάλλον µια βιομηχανική εγκατάστα- ση όπου εισάγονται πρώτες ύλες (λι- πάσµατα, νερό, Φυτοφάρμακα) και παράγεται ένα τελικό προϊόν, το οποίο καταλήγει άλλοτε στον κατα- ναλωτή, άλλοτε στην «απόσυρση» (δηλαδή στη χωματερή). Παρείσακτοι δεν χωρούν σ΄ αυτή την παραγωγική αλυσίδα’ η χημεία και οι επιδοτήσεις Φροντίζουν να τους διώξουν εγκαίρως. Αυτό το οικοσύστημα, χωρίς ποικιλία και εξέλιξη, δεν έχει καµιά σχέση µε τον παραδοσιακό ορεινό οπωρώνα, ε- κτός (ίσως από τη συνωνυμµία και το εί- δος των αρχικών δενδρυλλίων (υπό- βαθρα), επάνω στα οποία εµβολιάζον- ται τα απαιτητικά υβρίδια. Ο ορεινός οπωρώνας ήταν ένας από τους πλουσιότερους βιότοπους του ευ- ρωπαϊκού χώρου. Οι επεμβάσεις του καλλιεργητή περιορίζονταν στο σκά- λισµα του εδάφους, στη λίπανση µε κοπριά, στο κλάδεμα, σε ελαφρά pav- τίσµατα µε γαλαζόπετρα και στη συλ- λογή καρπών κάθε Φθινόπωρο. Ἠταν ένα εξαιρετικά ποικιλόμορφο οικοσύ- στηµα, Ιδιαίτερα αν συμπεριλαμβά- νονταν και Οἱ Φυτικοί φράχτες των ιδιοκτησιών από χαμηλούς, Φουντω- NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/44

τούς θάμνους (βάτοι, παλιούρια, δεν- δρύλλια αγριοαχλαδιάς, πουρνάρια, σχίνοι κ.τ.λ.). Μια ποικιλία μικρών ζώων και Φυτών ζούσε ανενόχλητη στο έδαφος, ενώ επάνω στα δένδρα (και κυρίως στα μεγαλύτερα και πα- λαιότερα) Φώλιαζαν είδη άγνωστα στους σημερινούς πολυφροντισµένους οπωρώνες: δρυοκολάπτες, δενδρο- ποντικοί, κουκουβάγιες, σφήκες και αγριοµέλισσες. “Exe: υπολογισθεί ότι στους παραδοσιακούς οπωρώνες υ- πάρχουν 450 είδη φυτών, 21 είδη θηλα- στικών, 55 είδη πουλιών, 113 είδη σκαθαριών, 25 είδη πεταλούδων. Μπορεί κανείς να πει ότι κάθε δένδρο είναι ένας ξεχωριστός βιότοπος, µε TO «υπόγειό» του (ρίζες), το «ισόγειο» (κορμός) και τους «ορόφους» του. Στα απομεινάρια των παλαιών οπω- ρώνων µπορεί κανείς εύκολα να το διαπιστώσει. Την άνοιξη, η εποχή της ανθοφο- ρίας ήταν το πανηγύρι για τον κόσµο των εντόμων. Ὅμως για τον οπωρώ- να, η εορταστική περίοδος έρχεται το Φθινόπωρο, όταν η µηλιά και η αχλα- διά γέρνουν τα κλαδιά τους από το βάρος και αποκτούν τη χαρακτηρι- στική εκείνη κόκκινη ή χρυσή ανταύ- γεια. Τότε, µαζί µε τους καλλιεργητές - συλλέκτες έρχονται έντοµα, πουλιά και ζώα καρποφάγα και πίσω τους ακολουθούν τα εντοµοφάγα: στην ε- ποχή της συγκομιδής βρίσκουν ό,τι χρειάζονται’ Φρούτα, και έντοµα που τρώγουν Φρούτα. Ὅποιος προλάβει. Στον σύγχρονο πεδινό οπωρώνα η βιολογική αλυσίδα είναι σπασμένη. Ἔχει πρακτικά δύο τεράστιους κρί- κους, τις ανόργανες θρεπτικές ουσίες στο έδαφος και τον καλλιεργητή που περιμένει τις επιδοτήσεις, την τιµή στην αγορά Μονάχου και τις τιµές a- πόσυρσης. Οἱ υπόλοιποι κρίκοι είναι µόνον εμπόδια. Τα εισοδήματα του καλλιεργητή ανθούν (ws πότε άραγε;), ο οπωρώνας όµως έχει ελάχιστη ζωή µέσα του. Μένουν µόνο εκείνοι οι πα- λαιοί οπωρώνες επάνω στα βουνά. Συ- νήθως γέρικα δένδρα, µε ρόζους, κου- Φάλες, ξερά κλαδιά, κορμούς σκεπα- σµένους µε λειχήνες, μικρούς, στυ- ous αλλά λαμπερούς και γεµάτους χρώματα καρπούς. Λίγα Χιλιόμετρα από τη Θεσσαλον/(- κη, Ψηλά στο Χορτιάτη, µπορεί κα- veils να βρει, ανάµεσα σε καστανιές, καρυδιές και οξιές, ηµιάγρια µήλα a- πό εγκαταλειµµένα, παµπάλαια δέν- δρα. Πριν είκοσι ή τριάντα χρόνια τα έφερναν στις αγορές της Θεσσαλον/(- κης. Τώρα to δάσος δεν γεμίζει το Φθινόπωρο από παιδιά που μαζεύουν µήλα αλλά από περιπατητές που, µαζί µε τα κάστανα και το καστανόχωµα, δοκιμάζουν και κάποιο από τα μικρά µήλα µε τους γέρικους γονείς. Αλλά αυτό το έργο των πεθαµένων πια δεν- Spovéywv, µέσα στην καρδιά του δά- σους, εξακολουθεί να είναι ένα πλού- aio και εξαιρετικά ποικίλο κομμάτι Φύσης: τεχνητής αλλά πολύτιµης. Κάθε Φορά που ένα γέρικο και µισο- σαπισµένο δένδρο από αυτά τα οπω- ροφόρα πέφτει στη γη και κάθε φορά που το αλυσοπρίονο κόβει ένα άλλο, ένα κομμάτι της βιολογικής ποικιλό- τητας χάνεται ανεπανόρθωτα. Το αν- τικαθιστά κάπου αλλού ο απλοϊκός και µονότονος διάδοχός του, ο οποίος δεν θα προλάβει να γεράσει, αλλά a- Φού καρποφορήσει όσο πιο γρήγορα µπορεί, θα ξεριζωθεί επειδή η ευρω- παϊκή ἀγορά µήλων είναι υπερκορε- σµένη και οἱ τιµές πέφτουν. Τουλάχιστον, οι γέροι αυτοί µε τους ρόζους και τους στυφούς καρπούς έθρεφαν τους ανθρώπους σε εποχές δυστυχίας και πείνας (ή µήπως ευηµε- ρίας;). Τουλάχιστον, δεν γέµισαν χω- µατερές και αποσύρονται τώρα ήσυ- Χοι. Πόσο αξίζει όµως ο σύγχρονος ανθισµένος αλλά σιωπηλός οπωρώ- vas, που βλέπουμε κάθε Απρίλιο στις µακεδονικές πεδιάδες; Η Ράκελ Κάρ- σον εδώ και πολλά χρόνια το ήξερε πολύ καλά, όταν έγραφε τη «Σιωπηλή Ανοιξη». ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΙΤΙΚΗ ΦΕΡΝΤΙΝΑΝΤ ΤΓΚΡΕΓΝΟΡΟΒΙΟΥΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ KPITIKH Ἔρως ᾽Αθηνῶν τῶν πάλαι ρυλουμένων ἔγραφε ταῦτα... To µνηµιώδες έργο του γερμανού ιστορικού φωτίζει µιαν άγνωστη περίοδο της ιστορίας της λαμπρότερης πόλης της αρχαιότητας χαι πρωτεύουσας της σύγχρονης Ελλάδας. O Γκρεγχορόβιους χατόρθωσε vx συνθέσει το διάσπαρτο χαι δυσεύρετο υλικό σε µια ζωντανή, εικόνα της εποχής κατά την οποία η Αθήνα ξεπέφτει σε επαρχιακή, ῥυζαντινί, κωμόπολη. γίνεται κατόπιν πρωτεύουσα του ομώνυμου φραγχικού δουκά- του χαι μήλο της έριδας μεταξύ των δυνάμεων της µεσαιω- νιχής «Ἀύσης xx. χατακτάτα!' τέλος από τον Ν]ωάμεθ Β΄ τον Πορθητή,. H φροντισµένι, έκδοση σε µετάφραστ, του “Ay: Τσάρα περι- λαμβάνει τρείς δεµένους τόμους. () πρώτος τόμος κυχλοφόρη- σε 707,. Εκδόσεις Κριτική, Λ.Γ... Πατούσα 3. 10077 Ἀθήνα. "πλ. 3639434 NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ » ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/45

A ΚΑΙ ΑΛΛΑ ο ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΑ KAI AAAA 2° Η ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ Επιμέλεια: Θανάσης Παπακωνσταντ/νου (Η νέα αυτή στήλη περι- λαμβάνει θέµατα που έρχον- ται στη Βουλή των Ελλήνων. Qs εκ Της Φύσεώς τους, Ta ζητήματα αυτά θα έχουν τύ- χει διαπραγμάτευσης κυρίως από τους ΟΙκολόγους- Εναλ- Λλακτικούς, χωρίς πάντως va αποκλείεται κα! η Ισχνή συ- νεισφορά άλλων πολιτικών σχηματισμών). 9 Αεροψεκασμµο(. Κάθε χρό- vo γίνεται αεροψεκασµός σε περισσότερα από πέντε εκα- τομμύρια στρέµµατα ελαιώ- νων. Τα εντομοκτόνα που χρησιμοποιούνται (οργανο- Φωσφορικοί εστέρες) είναι πολύ τοξικές οὐσίες, επι- δρούν στο νευρικό σύστηµα εντόμων, πουλιών και θηλα- στικών και διεκδικούν ένα σηµαντικό µερίδιο στην κα- ταστροφή του Φυσικού περι- βάλλοντος της χώρας µας. Οι τοξικές αυτές ουσίες περ- νούν στην τροφική αλυσίδα, θανατώνουν πλήθος εντοµο- Φάγων πουλιών και µελισ- σών και προκαλούν βλάβες σε ὠφέλιμους οργανισμούς, οι οποίοι ανταγωνίζονται βλαβερά έντοµα, όπως ο δά- κος. Σε άλλες χώρες της Μεσο- γείου οἱ αεροψεκασμοί έχουν σήµερα περιορισμένη εφαρ- µογή. Av ληφθεί υπόψη ότι σε δείγµατα ελληνικού λα- διού, που στάλθηκαν στο Mi- λάνο και στην Αυστρία για ανάλυση, βρέθηκαν (χνη Φυ- τοφαρµάκων, ήδη η χώρα μας έχει βρεθεί σε µειονεκτι- κή θέση στον τοµέα των εξα- γωγών, δεδοµένου ότι οι ευαισθητοποιηµένοι κατανα- λωτές ενδιαφέρονται πλέον για τον τρόπο παραγωγής και τα δηλητηριώδη Φυτοφάρµα- κα που περιέχονται στα τρό- Φιμα. Παρ’ 6A’ αυτά, οι aepowe- κασµοί συνεχίζονται ακόµα και στις περιοχές όπου αντιτί- θενται πολλοί κάτοικοι (Na- ξοί, Κέρκυρα, Χανιά, Αλιβέ- pl, Φθιώτιδα), οι τοπικοί ιατρικοί σύλλογοι (Χανιά), η Διεύθυνση Δημόσιας Yyiel- νής του υπουργείου Ὑγείας και Πρόνοιας (Παξοῆῦ, Αντι- θέτως, το τριετές πρόγραµµα σταδιακής κατάργησής τους (ws To 1991), που κατάρτισε η Δ/νση Προστασίας Φυτικής Παραγωγής, δεν ακολουθεί- ται ενώ το εντοµοκτόνο Le- baucid, που υφίσταται πολ- λούς περιορισμούς στη χώρα παραγωγήςτου, τη Δυτ. Γερ- µανία, χρησιµοποιείται Kavo- νικά. Και σα να µην έφθαναν τα παραπάνω, είχαμε την πρόσφατη πτώση δυο αερο- ψεκαστικών αεροπλάνων, µε συνέπεια να χυθούν µεγάλες ποσότητες Φυτοφαρμµάκων, χωρίς Φυσικά να παρθούν µέ- τρα εξυγίανσης στις περιοχές όπου συνέβησαν τα ατυχή- pata. 9 Παραδοσιακά. Σε κεντρι- κή θέση στον παραλιακό δρόµο του Βόλου, διασώζε- ται ακόµη σήµερα το κινηµα- τοθέατρο «Αχίλλειον», µε ιστορία 70 χρόνων. Πρόκει- ται για ένα κτίριο µε νεοκλα- σικές αναφορές, μοναδικό στην πόλη, το οποίο η ΕΦο- ρία Νεοτέρων Μνημείων του Βόλου χαρακτήρισε ιστορικό διατηρητέο μνημείο. Το υ- πουργείο Πολιτισμού όμως είχε αντίθετη γνώµη και απο- Φάσισε για τη διατήρηση µό- Νο της πρόσοψης του κτι- ρίου. Ἔτσι, δόθηκε άδεια κα- ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/46 τεδάφισης. Το αποτέλεσµα ήταν να ξεσηκωθούν ο Apxi- τεκτονικός Σύλλογος και το Τεχνικό Επιμελητήριο, va συλλεγούν σε διάστηµα λί- γων ηµερών 3.000 υπογρα- Φές δημοτών και το Δημοτι- κό Συμβούλιο της θεσσαλικής πόλης ν΄ αποφασίσει ομόφω- να για τη διατήρηση του µνη- μείου. Ανάλογο ακριβώς θέμα έ- χει προκύψει και γιατο Μέγα- po Αθηνογένους (Σταδίου 50) στην Αθήνα, στο οποίο στεγάζεται το Θέατρο «Κά- βα». Πριν από τρία χρόνια, δόθηκε άδεια κατεδάφισης, για ν΄ ανεγερθεί στη θέση του οκταόροφο γκαράζ αυτο- κινήτων, µε την υποχρέωση το νεόδµητο κτίριο να ...δια- τηρήσει την εξωτερική όψη του παλαιού. Πάντως και στις δυο περι- πτώσεις, η γραφειοκρατία κωλυσιεργεί, µε αποτέλεσµα δύο χρονίζοντα θέµατα να µη βρίσκουν λύση. Ελπίζουμε να µην ξυπνήσουμε κάποια w- ραία πρωῖα και ν΄ αντικρίσου- µε τη θέα των ερειπίων δύο διατηρητέων μνημείων... κλείεται από τις κοινότητες Κεντρικό, Ευκαρπία, Κοιλάδι, Γερακάρι και Μποχώρι και στην οποία περιλαμβάνεται ο αρχαιολογικός χώρος ιδιαίτε- ρης αξίας «Παλατιανό». H έκταση αυτή έχει απαλλοτριω- θεί από το υπουργείο Εθνι- κής ᾽Αμυνας και προορίζεται για έργα στρατιωτικής χρή- σης. Η αδιαφάνεια των χειρι- σµών του υπουργείου (επικα- λείται και λόγους «εθνικού απορρήτου») έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στους κατοίκους των περιοχών, οι οποίοι καταλήγουν στο συµ- πέρασμα ότι τα έργα προορ(- ζονται για αποθήκες χημικών και πυρηνικών όπλων και µά- λιστα σε απόσταση μόλις 500 µέτρων από κατοικίες. Με ενδιαφέρον αναµένου- µε τις απαντήσεις των υ- πουργείων Εθνικής “Auuvas. (τι όπλα Θ΄ αποθηκευθούν, αν έχουν γίνει µελέτες περι- βαλλοντικών επιπτώσεων, επικινδυνότητας και ασφά- λειας των εγκαταστάσεων και ποιος θα τις ελέγχει, δε- δοµένου ότι η περιοχή ευρί- 9 Πυρηνικό οπλοστάσιο. Γεγονός είναι ότι το Γενικό E- πιτελείο Στρατού κατασκευά- ζει σε µικρή απόσταση από το χωριό Πλαγιάρι Γιαννι- τσών (στους πρόποδες του όρους Πάικου) υπόγειες εγ- καταστάσεις μεγάλου µή- κους, Ηδη είναι έτοιµες επτά αποθήκες, µε µήκος µεγαλύ- τερο από εκατό µέτρα η κάθε µια, και προγραμµατίζοντα! για TO άµεσο µέλλον εγκατα στάσεις δεκαπλάσιας συνολι κά έκτασης. Ανάλογες εργασίες γίνον ται και σε µια έκταση ογδόν- τα στρεμμάτων του Νομού Κιλκίς, σε περιοχή που περι- σκεται υπό τον διοικητικό έ- λεγχο του ΝΑΤΟ) και Πολιτι- σμού (τι προτίθεται να πράξει για τον αρχαιολογικό χώρο «Παλατιανό»)

Ναρκωτικά — 130 Παγκόσμιο Συνέδριο Θεραπευτικών Κοι- νοτήτων Από τις 23 µέχρι τις 28 Σε- πτεµβρίου 1990 έγινε στην Αθήνα το 130 Παγκόσμιο Συνέδριο των Θεραπευτικών Κοινοτήτων. Πήραν µέρος µέλη του θεραπευτικού προ- σωπικού των κοινοτήτων a- πό 19 συνολικά χώρες, την Βόρεια και Νότια Αμερική, την υπόλοιπη Ευρώπη και την Ἑλλάδα µέχρι την Ινδία και τη Νέα Ζηλανδία. Ἠταν 650 περίπου άτοµα, θερα- πευτές, πρώην χρήστες, Ψυ- χίατροι, ψυχολόγοι, κοινωνι- κοί λειτουργοί και άλλοι ε- παγγελµατίες, οἱ οποίοι έρ- XOVTal σε επαφή µε TO πρό- βλημα της κατάχρησης ναρ- κωτικών ουσιών και αλκοόλ. Θέμα του συνεδρίου ήταν το γνῶθι σ’ αὐτόν και, όπως είπε ο Μάριος Πλωρίτης στην ομιλία του κατά την πρώτη µέρα των εργασιών του Συνεδρίου, «μόνο av γνωρίσει κανείς όσο γίνεται πιο βαθιά και ειλικρινά τον ε- αυτό του — τ΄’ αληθινά Ὁπώς”' και "γιατ/’ της αιχμα- λωσίας του απ΄ τα ναρκωτικά — µπορεί να προχωρήσει στο “av” και ''πώς᾽ της απε- λευθέρωσής του απ΄ αυτά». Τα προγράµµατα των ϐε- ραπευτικών κοινοτήτων είναι µέχρι στιγµής η μοναδική σχεδόν δυνατότητα του ε- ξαρτηµένου ατόμου ν΄ αλλά- el τον εαυτό του, να βρει υ- ποστήριξη και αγάπη, να πι- στέψει πως η ζωή αξίζει, να βάλει στόχους και να ϐθερα- πευτεί απ΄ την εξάρτηση. Το Κέντρο Θεραπείας Εξαρτηµέ- νων Ατόμων καιη Παγκόσμια Ὁμοσπονδία Θεραπευτικών Κοινοτήτων ήταν συνδιορ- γανωτές του Συνεδρίου. Η ε- πιλογή της Ελλάδας ὡς τό- που Φιλοξενίας του ήταν ση- µαντικό γεγονός γιατί σήµα- ve συγχρόνως και την ava- γνώριση της δουλειάς που γ/- νεται. Οι σύνεδροι δεν έκρυψαν την ἐκπληξή τους όταν επι- σκέφτηκαν την Εναλλακτική Θεραπευτική Κοινότητα «Παρέμβαση» στο Νταού Πεντέλης. Εκεί ήρθαν σε ε- παφή µε τα µέλη, τα οποία τους δέχτηκαν µε ζεστασιά σ΄ ένα περιβάλλον που είχαν οἱ ίδιοι µε Φροντίδα προετοι- µάσει. Τους μίλησαν για τις «Οικολογικές» και «κοινωνι- κές» παρεμβάσεις, τις οποίες πραγματοποιούν, και τους προσέφεραν ένα θαυμάσιο δείπνο. Αξίζει εδώ να ση- μειωθεί ότι η Ελλάδα είναι πρωτοπόρος στην Άλειτουρ- γία παρόμοιας κοινότητας, ό- που η θεραπεία δεν εφαρμό- ζεται σε εργαστηριακές συν- θήκες αλλά µέσα στην ἴδια την κοινωνία. «Είναι αναγ- kala η άµεση επικοινωνία της θεραπευτικής κοινότητας και του κοινωνικού συνόλου σε συνδυασμό µε την προσπά- θεια ν΄ αλλάξει η νοοτροπία αντιμετώπισης των τοξικοµα- νών και ειδικότερα των χρη- στών Φορέων του AIDS»: au- τό ήταν ένα από τα σηµαντι- κότερα συμπεράσματα του Συνεδρίου. Επίσης επισηµάν- θηκε ότι είναι απαραίτητη η γόνιµη συνεργασία κοινότη- τας - οικογένειας - χρήστη και κοινωνικών Φορέων. ᾽Αλλα θέµατα που συζητήθηκαν ή- ταν χρήση και γυναίκες, ναρ- κωτικά και μετανάστες, έφη- βοι χρήστες κ.λπ. Σµ. Γ. Το WWF στην Ελλάδα Το Παγκόσμιο Ταμείο Προ- στασίας της Φύσης -- γνω- στότερο µε τα αρχικά της διε- θνούς ονομασίας του, WWF (World Wide Fund for Nature) — εγκατέστησε πρόσφατα γραφείο του και στην Ελλά- δα. H [5puon του γραφείου στην Αθήνα αντανακλά την πρόθεση του WWF να περά- σει σε µια ολοκληρωμένη πλέον Φάση αντιπροσώπευ- σής του στη χώρα µας, µε σκοπό va µπορέσει να επι- δράσει πάνω σε ένα ευρύ Φφά- ova στόχων και ὅραστηριο- τήτων για την προστασία της - ελληνικής Φυσικής κληρονο- μιάς. Το wwr δεν έρχεται για πρώτη Φορά στην Ελλάδα. Από παλιά έχει δείξει ιδιαίτε- po ενδιαφέρον για την ανα- γνώριση των μεγάλων περι- βαλλοντικών προβλημάτων που απειλούν τη µοναδικότη- τα της ελληνικής Φύσης και έχει συμβάλει στην επίλυσή τους µε το κύρος, την γνώση και την πείρα που έχει συσ- σωρεύσει από την αντιµετώ- πιση προβλημάτων προστα- σίας και διαχείρισης των Φυ- σικών πόρων σε ολόκληρο τον κόσµο. Αξίζει να υπενθυμίσουμµε ότι το πρώτο ολοκληρωμένο πρόγραµµα που χρηµατοδο- τήθηκε από το WWE στην Ελ- λάδα ήταν το 1969 για την αναδάσωση του Υμηττού και τη διευθέτηση του χώρου του Μοναστηριού της Καισα- ριανής, στην Αθήνα. Ακο- λούθησαν κι άλλα μεμονωμέ- να προγράµµατα προστασίας της Φύσης στην Ελλάδα µέσα στη δεκαετία του ’70, συνο- λικού ύψους περίπου 200.000 δολαρίων. Σήµερα, η εγκατάσταση του γραφείου WWF στην A- θήνα σηματοδοτεί νέα εκ- στρατεία προστασίας της µο- ναδικής σε πλούτο σπάνιων Φυτικών και ζωικών ειδών και οικοσυστημάτων ελληνικής Φύσης. H σειρά των νέων προγραµµάτων που χρηµα- τοδοτεί το WWF yia To 1990 - 91 δίνει το στίγµα pias ΟλΟ- κληρωμένης προσέγγισης των προβλημάτων προστα- σίας στον τόπο µας. ΥΝ.ΝΝ. Το Παιδαγωγικό Αθήνας και η οικολογία Η οικολογική κρίση που χα- ρακτηρίζει τον σύγχρονο κό- ovo αφυπνίζει συνεχώς και περισσότερους ανθρώπους (ιδιαίτερα νέους) και τους κα- τευθύνει προς εναλλακτικές µορφές σχέσεων (σχέσεων µε τη Φύση, τους συνανθρώ- Tous, τον εαυτό τους τον {- 510). Στη συγκεκριµένη περί- πτωση οἱ Φοιτητές του [Παι- δαγωγικού Τµήµατος Δημοτ. Exnaid. Αθήνας παρουσιά- ζονται τον τελευταίο καιρό έντονα ευαισθητοποιηµένοι αναφορικά µε τα περιβαλ- λοντικά θέµατα: — Κατόρθωσαν µετά από δυναμική παρέμβαση των εκ- προσώπων τους (Δ.Σ.) να µπει το µάθηµα της ΟΙΚΟλΟ- γίας ws υποχρεωτικό στο πρόγραµµα σπουδών τους (το διδάσκει µε επιτυχία η |. Παπασιδέρη). — Ξεκίνησαν το Νοέμβρη πρόγραµµα συλλογής αλου- µινίου για ανακύκλωση (µε τη συμπαράσταση της Ελλην. Ἔνωσης Αλουμινίου). — Διοργάνωσαν τον [510 µήνα στο Νέο Χημείο (χώρος αναξιοποίητος, που κατέλα- βαν για να κάνουν µάθηµα!) µια πρώτη οικολογική συζή- τηση µε θέµα «Τα περιβαλ- λοντικά προβλήµατα στην Α- θήνα του ’΄90». Παραβρέθη- καν Οικολόγοι επιστήμονες, εκπρόσωπος των Οικολόγων Εναλλακτικών, καθηγητές του Τµήµατος, Φοιτητές κ.ά.). "Oda αυτά είναι πολύ ση- µαντικά, γιατί όπως yvwopl- ζουμε η περιβαλλοντική αγω- γή 8a πρέπει να αρχίζει από πολύ νωρίς στα νεαρά άτοµα και Οἱ µελλοντικοί δάσκαλοι, απ’ ό,τι Φαίνεται, θα είναι πε- ρισσότερο έτοιμοι από τους προηγούμενους να συνει- σφέρουν o’ αυτόν τον To- μέα. Ας υπενθυμίσουμε ότι το Π.Τ.Δ.Ε. µας ξάφνιασε πρό- σφατα µε µια πρωτότυπη κα- τάληψη που θα τη χαρακτη- ρίζαµε δείγµα αυτοοργάνω- σης. Το Τµήµα αντιμετώπιζε χρόνιο πρόβλημα an’ την έλ- λειψη αναγκαίων χώρων για να λειτουργήσει, yi’ αυτό οι Φοιτητές του, αφού προσέ- κρουσαν επανειλημμένως στην αδιαφορία των αρμο- δίων (του πρύτανη Μ. Στα- θόπουλου και άλλων συγ- κλητικών) ξεκίνησαν λει- τουργική κατάληψη του Νέ- ου Χημείου, το οποίο προορι- ζόταν για γραφεία και βΙβλΙο- θήκες, όταν απ΄ την άλλη µια ολόκληρη σχολή δεν είχε χώ- pous να λειτουργήσει. Έτσι, οἱ Φοιτητές αυτοί μπήκαν µέ- σα σ’ αυτό το χώρο, τον ka- θάρισαν, άρχισαν να το βά- Φουν (µε δικά τους έξοδα) και έφεραν τους καθηγητές τους να τους κάνουν µάθηµα εκεί! Τα µαθήµατα γίνονται για πρώτη Φορά κανονικά στο Νέο Χημείο, ενώ σχεδόν κά- θε βράδυ υπάρχει κάποια πο- λιτιστική εκδήλωση. Ανδρέας Κατσικούδης NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/47

Το βασίλειό µου για ένα αντιδραστήρα Μετά από 10 χρόνια επίπο- νων προσπαθειών για την a- πόκτηση πυρηνικών αντι- ὁδραστήρων παραγωγής ηλε- κτρικής ενέργειας, η Τουρκία εισάγεται επιτέλους στη λέ- σχη των κρατών που κατέ- χουν πυρηνική τεχνολογία. Περήφανη η τουρκική κυβέρ- νηση ανακοίνωσε στα τέλη Οκτωβρίου τη σύναψη oup- Φωνίας µε την Αργεντινή, για την από κοινού κατα- σκευή µιας σειράς αντιδρα- στήρων στις δύο χώρες, αρ- χής γενομένης από την Αρ- γεντινή τον ερχόμενο Maio, όπου θα εγκατασταθεί ένας μικρός (25 MW) αντιδραστή- pas, που θα είναι και ο πρώ- τος της χώρας. Στη συνέχεια, ένας νέος αντιδραστήρας µε- γαλύτερης ισχύος θα κατα- σκευασθεί στην Τουρκία. Οι πρώτοι αυτοί αντιδρα- στήρες 8a χρησιμοποιούν εµ- πλουτισµένο ουράνιο 4%, το οποίο θα προμηθεύονται από τη διεθνή αγορά, όµως τα µε- σοπρόθεσµα σχέδια των συ- νεταίρων είναι ιδιαίτερα Φι- λόδοξα. Σκοπεύουν να ava- πτύξουν αντιδραστήρες νέας τεχνολογίας, η οποία υπο- στηρίζουν πως είναι κατά πο- λύ ασφαλέστερη από τη ση- µερινή. Ακόμη, µέσω της µει- κτής εταιρείας που δημιούρ- γησαν, Φιλοδοξούν να κατα- σκευάσουν πυρηνικά εργο- στάσια σε χώρες του Τρίτου Κόσμου! Η Τουρκία, λοιπόν, στο δρόµο της «ανάπτυξης». Για να προλάβει το τρένο του 2000 και να µπορεί «να χρη- σιµοποιεί την πυρηνική ενέρ- γεια kal στο νέο αιώνα που έρχεται», όπως διατείνονται µε περισσή αισιοδοξία οι κυ- βερνητικοί ιθύνοντες. Μάλι- στα, θριαμβολογούν πως, παρά τις γνωστές τεράστιες επιπτώσεις που είχε το Τσερ- νόμπιλ στην τουρκική ζωή και την οικονομία, επέβαλαν τελικά τους όρους τους για την χρησιμοποίηση της νέας τεχνολογίας στους αντιδρα- στήρες. Η δουλειά, διατε(- νονται, δεν έκλεισε ούτε µε τους Αμερικανούς ούτε µε τους Γερμανούς, παρά τις µα- κρόχρονες συνομιλίες, κα- θώς οι αντιδραστήρες που οσο τους προσέφεραν θα χρησι- μοποιούσαν την παλιά τε- χνολογία. Απέρριψαν ακόµη κι αυτούς τους Καναδούς, οι οποίοι, επειγόµενοι να που- λήσουν, τους έκαναν πολύ καλές προσφορές. Αλλά βέ- βαια εδώ δεν ευσταθεί η δι- καιολογία της παλιάς τεχνο- λογίας. Η συμφωνία δεν έγι- νε γιατί οι Τούρκοι δεν ήταν διατεθειµένοι να βάλουν ού- τε µια λίρα. Παραχωρούσαν µόνο την εδαφική έκταση για τον αντιδραστήρα και πρό- τειναν να αναλάβουν οι Κα- ναδοί εξ ολοκλήρου την κα- τασκευή και τη λειτουργία των εργοστασίων, µε αντάλ- λαγµα την εκμετάλλευση της ηλεκτρικής ενέργειας για σα- ράντα χρόνια. Οι Καναδοί µάζεψαν έτσι τα σχέδια των CANDU (αντιδραστήρες της παλαιότερης τεχνολογίας) και αποχώρησαν. Οι νέες αναζητήσεις της Τουρκίας βρήκαν τον πιο κα- τάλληλο, ίσως, εταίρο. Την υπανάπτυκτη, υπερχρεωμέ- νη Αργεντινή των τενεκε- δουπόλεων και της πείνας. Και είναι ο πιο κατάλληλος ε- ταίρος, καθώς η Αργεντινή, μαζί µε την Τουρκία, τη Βρα- ζιλία, το Πακιστάν, την Ν. Α- Φρική και το Ισραήλ, δεν έχει υπογράψει την N.P.T. (Non Proliferation Treaty) για την απαγόρευση της εξάπλωσης πυρηνικής τεχνογνωσίας και υλικών, που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την ανάπτυξη πυρηνικού ΟΠΛλΟ- στασίου, κάτι το οποίο η Τουρκία δεν Φαίνεται να µην επιδιώκει. Η Τουρκία κι η Αργεντινή αποδεικνύουν, µετά την lIv- δία και το Πακιστάν, πως η κοινωνική εξαθλίωση δεν a- ποτελεί πλέον σκόπελο για την «ανάπτυξη» των Φτω- χών. Αντίθετα, σύντομα οι ξεριζωµένοι Κούρδοι, οι ντε- σπεράντος του Μπουένος Αϊιρες και εκείνοι της Kwv- σταντινούπολης θα έχουν Φθηνό κι άφθονο ηλεκτρικό για να μαγειρεύουν την ισχνή τροφή τους... Γιάννης Σακιώτης NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ » ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/48 Βουδιστική γεωργία Δεκαέξι στρέµµατα γης τού Φτάνουν για να καλλιεργεί 400 ποικιλίες φρούτων, λα- χανικών και δέντρων. Δεν χρησιμοποιεί λιπάσµατα ή παρασιτοκτόνα και αποφεύ- γει όσο µπορεί τα προϊόντα πετρελαίου. Η μέθοδος του αγρότη αυτού, γνωστή ws βουδιστική καλλιέργεια, άρ- χισε να διαδίδεται εδώ και λί- γα χρόνια από τον πρωτοπό- po γιατρό και κοινωνικό επι- στήµονα Πράβδας Ουασί, Φανατικό αντίπαλο της Bio- µηχανοποίησης και της ευ- pelas χρήσης χημικών παρα- σκευασμάτων, που παρατη- ρείται στην Ταὐλάνδη. «Ὁ- ταν οι άνθρωποι κατορθώ- νουν να έχουν µια σχέση |- σορροπίας µε τη Φύση, µπο- ρούν να γίνουν αυτάρκεις. Αλλά και η κοινότητα µπορεί va γίνει αυτάρκης και στη συ- νέχεια θα µπορέσει να γίνει και η χώρα», υποστηρίζει ο Πράβας Ουασί. Η Ταὐλάνδη μαστίζεται τα τελευταία χρό- via από αλλεπάλληλες o1Ko- νομικές κρίσεις και η νέα µέ- θοδος είναι µια ανακούφιση για τους αγρότες, που βρί- σκονταν αντιμέτωποι µε το συνεχώς αυξανόμενο ενερ- γειακό κόστος και τις ταλαν- τεύσεις των τιµών στο εµπό- ριο. Οιβουδιστικές αρχές της €- Νναρµόνισης µε το περιβάλ- λον και της αναζήτησης της χαράς µέσα από τον περιορι- oud (σε αντίθεση µε την αύ- Enon) των αναγκών και των εξαρτήσεων, είναι το µυστι- κό πίσω από τη νέα µέθοδο καλλιέργειας. Ὅπως ήταν a- vapevouevo, η µέθοδος έτυ- χε αµήχανης υποδοχής, συ- χνά και καχυποψίας, ὡς σό- Φισμα περιθωριακών οµάδων που εναντιώνονται στον πο- Aitiop6. Ας σημειωθεί ότι σύμφωνα µε περσινή µελέτη της Εθνικής Ακαδηµίας Επι- στηµών στην Ουάσιγκτον, οι αγρότες που χρησιμοποιούν λίγες ή καθόλου χημικές ου- σίες πετυχαίνουν κατά µέσο όρο την ἴδια παραγωγή μ΄ ε- κείνους που χρησιμοποιούν πάσης φύσεως παρασιτοκτό- να και συνθετικά λιπάσματα (βλ. και άρθρο του Θ. Θεο- δωράτου, Néa Οικολογία, τ. 73). Αλλά και η περιβαλλον- τική οργάνωση Worldwatch, µε έδρα την Ουάσιγκτον, υ- πολογ/ίζει ότι 100.000 Αµμε- ρικανοί αγρότες έχουν στρα- Φεί στην «υποστηριζόμενη» οργανική καλλιέργεια, αφού ζύγισαν καλά, προφανώς, τους κινδύνους για την υγεία των [διων και των καταναλω- τών, τις συνέπειες από τη μόλυνση των υπόγειων υδά- των και TO υψηλό κόστος. Στην Ταὐλάνδη θεωρείται καθοριστική η επίδραση του Γιαπωνέζου αγρότη Μασα- νόµπου Φουκουόκα, που ε- δώ και µισό αιώνα διακήρυτ- τε «συνεργασία και όχι αντι- παλότητα» µε τη Φύση. Στην αρχή τον θεώρησαν γραφι- κό. Πριν δυο xpdévida, όµως, του απονεμήθηκε To βραβείο Μαγκσαουσάου, εφάμιλλο του Νόμπελ για τους Ασιά- τες, ενώ τα συγγράμματά κο του σημείωσαν υψηλή κυ- κλοφορία. Ο Γουίμπουλ Κεμµκαλέρµ, αγροτης - οπαδός της βουδι- στικής καλλιέργειας, εξηγεί πως ακολούθησε τη νέα µέ- 8060 επηρεασμένος και από τα θρησκευτικά του πιστεύω αλλά κυρίως από οικονομική ανάγκη. Αναγκάστηκε να πουλήσει το µεγαλύτερο µέ- pos της περιουσίας του πιε- σµένος από χρέη, και απο- γοητεύτηκε βλέποντας γύρω του TO άγριο κυνηγητό του κέρδους. Εδώ και εννιά χρό- για αποφάσισε, λοιπόν, να στραφεί στην εξασφάλιση των βασικών αγαθών για την οικογένειά του και ν΄ αφήσει στους άλλους τη ζούγκλατης ελεύθερης αγοράς. Στο κτή-

ya του τα δέντρα σχηµατί- ζουν µια τέντα δροσιάς, κά- τω από την οποία απλώνεται ένα αληθινό σούπερ µάρκετ, εξοπλισμένο µε µάνγκο, µπα- νάνες, μανιτάρια, ρύζι, καρύ- δια, ενώ µια ολόκληρη συλ- λογή από βότανα και καου- τσουκόδεντρα προορίζονται για παραγωγή λαδιού για σπι- τική χρήση. Στην αρχή, αμέ- σως µετά τη διακοπή χρήσης χημικών ουσιών, τα έντοµα και τα ζιζάνια δημιουργούσαν προβλήµατα αλλά µέσα oe Al- γα χρόνια αποκαταστάθηκε πλήρως η Φυσική ισορροπία. Ὑπήρχε πια άφθονη λεία για τα πουλιά, τα οποία επέστρε- wav στο κτήµα του, όπως και άλλα είδη του ζωικού βασι- λείου, που ξαναγύρισαν να βρουν σπόρους, αφού δεν a- πειλούνται πια από επικίνδυ- να χημικά. "Ooo αυξάνεται ο θόρυβος γύρω από το υψηλό επίπεδο επικίνδυνων ουσιών στις τροφές, τη µόλυνση των πο- ταµών µε παρασιτοκτόνα και την υποβάθμιση του εδά- gous της Ταὐλάνδης από τα συνθετικά λιπάσματα, τόσο αυξάνονται και Οἱ επισκέπτες που καταφτάνουν για να δουν και να μελετήσουν το αγρόκτηµα του 50xpovou Γουίμπουλ: Φοιτητές, δάσκα- λοι, υπάλληλοι και εκκολα- πτόµενοι αγρότες γίνονται o- παδοί της εναλλακτικής ορ- γανικής γεωργίας. Λ. Γαβριλάκη Απτόητα τα «πάντα» στο Μέξικο Σίτι Ο άνθρωπος έχει αποδειχτεί τελικά πολύ ανθεκτικός, και βιολογικά αλλά και ...wuxo- λογικά, στην κόλαση των µε- γαλουπόλεων, στη µαυρίλα του καπνού, στην πνιγηρή a- τµόσφαιρα, στην αδιάκοπη ηχορρύπανση. Μόνο που το ρεκόρ δεν το κατέχουν οι Α- θηναίοι ούτε καν οι κάτοικοι της θλιβερής πλέον πόλης του Μεξικού (που µας συνα- γωνίζονται στην ανοσία). Το ρεκόρ κατέχουν, κυρίες και κύριοι, τα 8 µεγάλα πάντα, τα οποία ζουν στο ζωολογικό κήπο Κοπουλτεπέκ του Μέξι- κο Σίτι, της πόλης που — ό- πως έχουµε ξαναγράψει -- είναι η πιο ρυπασµένη του κόσμου. Τα πάντα δεν καταλαβα(- νουν από τέτοιες κακουχίες. Όχι µόνο έχουν συνηθίσει τη ζωή στη νέα τους πατρίδα αλλά χαίρουν και άκρας η- γείας, διαψεύδοντας όλες τις απαισιόδοξες προβλέψεις. Μακριά από την ατμόσφαιρα και το κλίµα της κινεζικής γης, Φυλακισμένα στο κέν- TPO της µεξικανικής πρωτεύ- ουσας, τα πάντα δείχνουν να νιώθουν θαυμάσια, σαστί- ζοντας στην κυριολεξία τη διευθύντρια του πάρκου, που µη μπορώντας να εξηγήσει το Φαινόμενο, το χαρακτηρ(- ζει ...µαγικό. Το πρώτο ζευγάρι των πάντα έφτασε στο ζώολογι- κό κήπο το 1975, οπότε και άρχισε Το πείραµα, µε τον αρσενικό Πε - πε και τη θηλυ- κιά Γινγκ - ΥΙνΥγκ, το οποίο στέφθηκε τελικά από πρωτο- Φανή επιτυχία. Τα µάτια των «πάντα», µε κείνο TO μαύρο περιθώριο γύρω τους, δεν δείχνουν βέβαια και µεγάλη χαρά, λόγω του χρώματος. Τη χαρά τους µας βεβαιώ- νουν, όµως, οι συνεργάτες του πάρκου και οι εἰδικοίπου τα παρακολουθούν. «Δεν έ- χει επηρεαστεί σε τίποτα ού- τε η σεξουαλική τους σύμπε- ριφορά», ὑπογραμμίζουν µε- ταξύ άλλων. Η επικρατέστερη, µέχρι στιγµής, θεωρία ερμηνεύει την ανέλπιστη προσαρμογή των πάντα στο υψόμετρο του πάρκου, που είναι όμοιο µε της κινέζικης πόλης Σι- τσουάν, απ΄ όπου προέρχον- ται (2.220 μ.). Ὅμως η Χό- γιο, διευθύντρια του ζωολο- γικού κήπου, επιμένει στο «κάτι μαγικό» του συγκεκρι- µένου χώρου, και θυμίζει την περίπτωση ενός γορίλλα κά- που έξω από την πόλη, που είχε 20 χρόνια να ζευγαρώ- σει αλλά άρχισε να ζευγαρώ- vei δυο Φορές τη µέρα μόλις τον μετέφεραν στο Κοπουλ- τεπέκ. ΟΠΕ -πεκαιη Γινγκ- yivyk πέθαναν κι οι duo το 1988 σε µεγάλη ηλικία, 14 xpo- νών. Την Ίη Ιουλίου Φέτος η κόρη τους Toxoul έφερε στον κόσµο το μοναδικό πάν- τα από µητέρα γεννημένη κ/ εκείνη στο κλουβ(. Ο πατέρας του, Εγγλέζος αυτός, ήρθε (δανεικός!) από το Ρήτζεντς Παρκ του Λονδίνου. Το βρέ- Φος είναι καλά, μπουσουλάει και σύντομα θα περπατήσει. Προσφάτως έγινε το πείραμα της τεχνητής γονιμοποίησης σε µια 5xpovn θηλυκιά, κι έ- τσι O κόσμος του πάρκου πε- ριµένει να υποδεχτεί σύντο- μα κι άλλο γεννητούρι. Μερικοί Έλληνες είναι .. ΠΙΟ /σοι Συγγνώμη, αλλά εγώ είµαι µε τον κ. Σπύρου. Τι να πρωτο- θαυμάσει κανείς αυτές τις µέ- pes; Τις νοµικοπολιτικές ακροβασίες του κ. Μητσοτά- kn; Tov εν πολλαίς αµαρτίαις περιπεσώντα Συνασπισμό, που όµως δεν τολµά και να πει ευθαρσώς πως µετανοεί για την παραπομπή του Αν- δρέα Παπανδρέου; Τον (ίδιο τον κ. Παπανδρέου που, µε το γνωστό του αρχοντορεµ- πέτικο πολιτικό θράσος, κα- ταπατά κάθε έννοια θεσμού, λέγοντας «εγώ δεν έρχομαι ΔΙΕΘΝΗ © ΔΙΕΘΝΗΟ κι Gua έρθετε να µε πάρετε, θα δείτε τι σας περιμένει» (υπαινίσσεται προφανώς συγ- κέντρωση αυριανιστών έξω απ’ το γραφείο του ava- κριτή). Από πότε άραγε οι δικαστι- kof λειτουργοί πρέπει να λαµ- βάνουν υπόψη για την άσκη- ση των καθηκόντων τους την αίσθηση του κάθε πολιτι- KOU για το σωστό tiring; Τι σηµαίνει αλλιώς το ότι «δεν είναι η κατάλληλη στιγµή», «βιάστηκε» κ.λπ.; Όταν η δικαιοσύνη ακολουθεί τις πο- λιτικές σκοπιμότητες κατηγο- ρειται ws µη ανεξάρτητη. Ο- ταν, όµως, πάει να λειτουρ- γήσει πέρα και έξω από πολι- τικούς υπολογισμούς, και πά- λι κατηγορείται, αυτή τη Φο- ρά για έλλειψη πολιτικού κρι- τηρίου| Και γιατί, δηλαδή, αύριο να µη δηλώσει κι ο Τσοβόλας «δεν πάω, κι αν µε πάτε, θα προκαλέσετε εθνικό διχασμό!». "Οχι βέβαια ότι θέλει κανείς να δει ντε και καλά τον Αν- δρέα Παπανδρέου, σε έσχα- το γήρας, να σύρεται στις Φυλακές. Ας πάει, όµως, στο δικαστήριο κι ας αποδείξει πανηγυρικά την αθωότητά του, αν είναι πράγματι αθώ- ος, όπως κάνουν όλοι οι υπό- λοιποι Ἕλληνες. “Oda τ’ άλ- λα είναι απλώς εκ του πονη- ρού και το µόνο που κάνουν είναι να υποβιβάζουν ακόµα περισσότερο τα ήδη υποβαθ- µισµένα πολιτικά µας ήθη. Ἐ- τσι που πάει TO πράγµα, 8’ αρχίσουµε σε λίγο να λυπό- µαστε τον Κουτσόγιωργα και τον Πέτσο, τον Αθανασό- πουλο και τον Αποστολό- πουλο, που στο κάτω κάτω δεν τη βγάζουν και τόσο άνε- τα στα κελιά τους. ‘Ooo ki av από πρώτη άποψη ακούγεται υπερβολικό, σωστά έγραψε κάποιος πως οκ. Σπύρου Tel- vei να γίνει ένας νέος Σαρ- τζετάκης. Όπως και ο µετέ- πειτα Πρόεδρος της Δημο- κρατίας το 1963, καλείται να ξεκαθαρίσει την κόπρο του Αυγείου και να βγάλει το Φίδι an’ την τρύπα κόντρα στην͵ ποικίλων κινήτρων αλλά κοι- νής κατεύθυνσης, βούληση όλου σχεδόν του πολιτικού κόσμου για πνίξιµο της υπό- θεσης. NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/49

ΔΙΕΘΝΕΣ ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ της Λιάνας Γαβριλάκη 9 Αρκτική. Αφού τους συνε- χάρη, τους επέβαλε πρόστι- po! Δικαστήριο στο Κίρκνες επέβαλε πρόστιµο σε έξι οι- κολόγους, γιατί διέσχισαν παράνομα τα σύνορα µε τη Σοβιετική Ἔνωση. ΟΙ ....ταρα- ξίες αυτοί δέθηκαν µε αλυσί- δες σε σοβιετική σημαδούρα των συνόρων, διαμαρτυρό- µενοι για τη λειτουργία ενός σοβιετικού smelter, που ρυ- παίνει την ατμόσφαιρα όλης της περιοχής (η ρύπανση δεν έχει σύνορα, βέβαια). 5 Ὅσλο. Αυτή τη Φορά, οι σοβιετικές αρχές άφησαν ε- λεύθερο το πλοίο της νορβη- γικής οικολογικής οργάνω- σης «Μπελλόνα», που είχε συλληφθεί κατά τη διάρκεια διαμαρτυρίας για τις πυρηνι- κές δοκιµές των Σοβιετικών στην Αρκτική. Το πλοίο είχε συλληφθεί γιατί το πλήρωμά του συνέλεγε δείγµατα από το θαλάσσιο νερό και την ακτή, Tapa Tis αντίθετες προ- ειδοποιήσεις των Σοβιετικών για την περιοχή TNS ΟΙκονοµι- κής τους ζώνης. (Θέλει γερό στομάχι η γκλάσνοστ, σύν- τροφο!!). 9 Λονδίνο. Mia τσαχπίνα γά- τα έκανε την εμφάνισή τις στο αεροδρόμιο του Λονδ(- νου, µόλις άνοιξε η πόρτα του ιρακινού αεροπλάνου που έφτασε από το Κουβέιτ, Φορτωμένο µε 170 Δυτικούς πολίτες. Δεν ξέρω αν η γάτα ένιωσε τυχερή που ξέφυγε a- πό τα νύχια του Σαντάμ Χου- σεῖν, ενοχλήθηκε πάντως |- διαίτερα όταν την άρπαξε η αστυνομία για να της επιβά- λει Θµηνο «περιορισμό», τη- ρώντας αυστηρά τους κανο- νισμούς καραντίνας! 5 Νέο Δελχί. Εκατό Ινδοί δη- λητηριάστηκαν σοβαρά από τοξικό αέριο, που διέρρευσε από κατάστηµα στο κρατίδιο Μάντια Πραντές. Τα πρώτα θύματα της δηλητηρίασης έ- καναν ψώνια σε γειτονικό κα- τάστηµα, όταν έπεσαν λιπό- θυµα από την εισπνοή υπερ- βολικών ποσοτήτων του αε- ρίου. Τον υπεύθυνο κατα- στηµατάρχη τον συνέλαβαν, αλλά δε θα πρέπει να τον στενοχώρησαν και πολύ. Κά- τι τέτοιοι έχουν τον τρόπο τους και είναι πάντα µέσα στα κόλπα. * @ Παρίσι. Ξανά και ξανά έ- Χουµε γράψει για την Αμαζο- via, που ερηµώνεται χρόνο µε το Χρόνο, εξαιτίας της αµέλειας, της εγκληµατικής ανευθυνότητας και της αλόγι- στης εκμετάλλευσης. Πολυά- ριθµες και οι καταγγελίες που έχουν γίνει από Φορείς, πολ- λές οι συζητήσεις, πλατιά η ευαισθητοποίηση. Μόνο που στην πλειοψηφία τους δεν σώζουν την κατάσταση. Να δούµε αν θα Φέρει αποτέλε- σµα η διάσκεψη που πραγµα- τοποίησε για την Αμαζονία το Διεθνές Δικαστήριο των Λαών, τον Οκτώβριο στο Παρίσι, µε στόχο να προσδιο- ρισθούν τα αίτια του κακού και οἱ κίνδυνοι που προκύ- πτουν για τους τοπικούς πλη- θυσμούς και την ανθρωπότη- τα ολόκληρη. ο Ανόι. Στα 226 έχουν φτά- σει τα σπάνια είδη χλωρίδας και πανίδας του Βιετνάμ που κινδυνεύουν να εξαφανι- στούν, εξαιτίας της αλόγι- στης εκμετάλλευσης των ὅα- σών. Τα στοιχεία αυτά, που προέρχονται από στατιστικές του υπουργείου Δασών της χώρας, προειδοποιούν ότι Βρίσκονται σε κίνδυνο 104 είδη πουλιών, 100 είδη Φυ- τών και 22 είδη αμφιβίων και ερπετών. Μεταξύ αυτών, ο ρινόκερος, η λεοπάρδαλη, ορισμένα είδη γερανών και Φασιανών, ποικιλίες κέδρου και άλλων δέντρων... 5 Μανιτόμπα. Τις άσπρες Φάλαινες τις αγαπούν και οι εστεµµένοι. Παρά την πυκνή ομίχλη που σκέπαζε τον πο- ταµό Τσώρτσιλ, ο Καναδός NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/50 πρίγκηπας Εδουάρδος έφτα- σε µια Κυριακή στο Χάντσον Μπαίη και πέρασε ένα από- γευµα στην κουπαστή ενός ποταµόπλοιου, για να δει a- πό κοντά τις περίφημες Φφά- λαινες. ο Ουάσιγκτον. Ο Πωλ Μακ Κάρτνεῦ θα καταβάλει κάθε προσπάθεια για την προστα- ofa του περιβάλλοντος καιθα αξιοποιήσει τη Φήμη του, συµβάλοντας στη γνωστο- ποίηση των προβλημάτων από την καταστροφή του όζοντος στην ατμόσφαιρα. To δήλωσε ο ἴδιος ο πρώην «Μπητλ» στην πρώτη περιο- δεία που έκανε στην αµερικα- νική πρωτεύουσα µετά Ta τέ- An της δεκαετίας του ‘60. ο Ντάκα. Για τις συνέπειες της αυξανόμενης λαθροθη- plas τίγρεων στο Μπαγκλαν- τές και την εκδίκηση των ζώων έχουμε ξαναγράψει στο «Περισκόπιο». Σύµφωνα µε νεότερες πληροφορίες, οι βασιλικές τίγρεις της Βεγγά- λης, που αντιδρούν επιτιθέ- µενες κατά των ανθρώπων, ξανάκαναν πρόσφατα γιου- ρούσι, µε συνέπεια το θάνα- το τριών βοσκών και τον τραυματισμό επτά. Και ο πό- λεµος µεταξύ τους συνεχίζε- ται. © Σιβηρία. Και για τη σιβηρια- κή τίγρη έχουµε ξαναγράψει στο «Περισκόπιο». Ειδικά για εκείνη τη «ζωηρούλα», που είχε κατατρομάξει κόσµο στο Βλαδιβοστόκ, προσπαθών- τας να πάρει θέση στην ουρά για το τρόλεῦ. Ο πληθυσμός αυτής της τίγρης θα πρέπει πλέον να ελεγχθεί γιατί αυ- ξήθηκε σηµανικά από τότε που απαγορεύθηκε το κυνήγι τους, αποφάνθηκε τελικά και η Παγκόσμια Ἔνωση για την Προστασία της Φύσης. Nav- τως, προτιμότερο va ελέγ- χεις τον πληθυσμό ενός εἷ- doug και να αιχμαλωτίζεις κάποια ζώα, παρά να κινδυ- νεύει να εξαφανιστεί. © Μπανγκόκ. Ελβετίδα του- ρίστρια ερωτεύτηκε και παν- τρεύτηκε έναν μαχούτ, όπως αποκαλούν στην Ασία τον άνδρα που εκπαιδεύει και ο- δηγεί έναν ελέφαντα. Ο µα- XOUT τη συγκίνησε στη διάρ- κεια µιας βόλτας στη ζούγ- κλα, που η τουριστριούλα πέρασε καβάλα στον ελέ- Φαντα. Ο ρομαντισμός, τελι- κά, θέλει Φαντασία και η φύ- ση πάντα εμπνέει τους αν- θρώπους. 9 Λονδίνο. Μια µαλλιαρή αράχνη ταραντούλα έσωσαν Βρετανοί πυροσβέστες, χρη- σιμοποιΏντας µια κουτάλα της σούπας. Στην προσπά- θειά τους να σβήσουν τη Φω- τιά σ’ ένα Φλεγόμενο σπίτι, οι πυροσβέστες είδαν το ζώο αβοήθητο και εισάκουσαν την παράκληση της πενταµε- λούς οικογένειας, που μόλις είχε εγκαταλείψει το σπίτι για να σωθεί. Είχαν, λέει, µεγά- An αδυναμία στο περίεργο αυτό κατοικίδιο και δεν ήθε- λαν να το αποχωριστούν.

ΒΙΒΛΙΟ Στον αντίποδα της καταστροφολογίας Ερνστ Κάλλενμπαχ: Οικοτοπία, Εκδόσεις Κομμούνα/Λογοτε- xvia, Αθήνα, 1990. (Μετάφραση-πρόλο- γος: Κώστας Καβου- λάκος) «Νιώθω va ΄χώ επιστρέψει σ΄ ένα παρελθόν που το γνωρ(- ζω από παλιές Φωτογραφίες. Ἡ, αντίθετα, βρίσκομαι ήδη στο µέλλον: αυτοί οι άνθρω- ποι, που παρά τις παράξενες κοινωνικές τους πρακτικές Φαντάζουν τόσο Αμερικανοί, ίσως να βρίσκονται ήδη εκεί, όπου θα είµαστε κι εµείς µια µέρα». Αυτή η επιστροφή στο παρελθόν --οι απωθηµέ- veg µνήµες, οι παλιές γεύ- σεις, οι ξεχασµένες pupw- διές-- αποτελεί ίσως το σα- γηνευτικό στοιχείο στο ταξίδι του συγγραφέα στη χώρα της Οικοτοπίας, τις τρεις δυτικές Πολιτείες των ΗΠΑ που έ- χουν αποσχισθεί από το κυ- ρίως σώμα της χώρας µέσω µιας παράξενης, ελάχιστα πε- ριγραφόµενης επανάστασης. Άλλωστε, αυτή η διάσωση του παρελθόντος, όπου θα μπορούσε να στηθεί στα πό- δια του ένα επιλεκτικό µέλ- λον, συνιστά το βασικό στοι- Χείο του οικολογικού ροµαν- τισμού. Προσοχή όµως. Ο Κάλλεν- µπαχ δοµεί στέρεα το µυθι- στόρηµά του αυτό (γραμμένο το 1975), υπερβαίνοντας την ψΨηλάφηση της παράδο- σης ή την ανεδαφική «επι- στροφή στα σπήλαια», που τόσο εύκολα καταλογίζουν πολλοί στην οικολογική σκέ- wn. Περιγράφει µια κοινωνία «εκτάκτου ανάγκης», που a- ναγκάσθηκε να περικόψει τις δαπάνες της, να περιστείλει τις εμπορικές της σχέσεις, να ελέγξει την χρησιμοποιούµε- vn τεχνολογία --χωρίς να πάψει να την εξελίσσει. Μια κοινωνία που ξέρει να υπερα- σπίζεται τις κατακτήσεις -- εν ανάγκη πολεμώντας, που έ- Χει τηλεόραση, βίντεο, µε- ταλλουργία και πληροφορική αλλά που τα χρησιμοποιεί ό- λα yp’ ένα τρόπο µη βλαπτικό για Το περιβάλλον, δηλαδή αυτοσυντηρήσιµο. Ο Κάλλενμπαχ θεωρεί ότιη οικολογική επανάσταση µπο- ρεί να υλοποιήσει τις επαγγε- λίες της µόνο σε προηγ- µένες οικονομικά κοινων/ες, όπως αυτή της Καλιφόρνια, και µάλιστα υπό συνθήκες εξαιρετικής διεθνούς συγκυ- plas, που μπορούν να nel- σουν τους ανθρώπους για το µη περαιτέρω. Ὑπονοεί ότι µόνο το υψηλό επίπεδο εἰδί- κευσης, από τη µια, και η an- δία για την σπάταλη «αμερι- κάνικη» κοινωνία, από την άλλη, μπορούν να οδηγή- σουν σε αλλαγή πορείας. Πράγματι αυτό συμβαίνει στην κλειστή και αυτάρκη κοινωνία της Οικοτοπίας, όπου Οἱ οικολογικές πρακτι- κές έχουν αποκτήσει πλήρη εφαρµογή: τα απορρίµµατα ανακυκλώνονται, Ta δηµόσια µέσα µεταφοράς έχουν θριαμβεύσει επί των Ιδιωτι- κών, η ενέργεια είναι avave- ώσιμη, η γεωργία ακολουθεί το οργανικό µοντέλο, η κα- τανάλωση κρατιέται σε χαµη- AG επίπεδα, η ρύπανση ελέγ- χεται, Ta δάση προστατεύον - ται, οιβιότοποι επαναποκαθ(- στανται, η Φυσική παραγωγ!- κότητα βελτιώνεται. Ο συγ- γραφέας, κεφάλαιο προς κε- Φάλαιο, µας δίνει µια εικόνα των νέων πρακτικών που έ- χουν εγκαθιδρυθεί, δείχνον- τας ταυτόχρονα µια καλή γνώση της τεχνολογίας και των εφαρμογών της στο πλαίσιο µιας εναλλακτικής οι- κονοµικής πρακτικής. Μια και πρόκειται όµως για µυθιστόρηµα, η αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο υποκαθιστά τ om, 10 χρόνια πρωτοπορία στην ξενόγλωσση εκπαίδευση ενηλίκων © Ειδική προετοιµασία CAMBRIDGE - F.C.E. - PROFICIENCY 9 TOEFL 9 Επιχειρησιακά Αγγλικά (Business English) : Μπενάκη & Μαυροκορδάτου 6 τηλ. 3634-479, 3616-776, Fax 3637-648 Βριλήσσια: Γράμμου 38, Πλ. Αναλήψεως 8031-785 Πατήσια : Καλομοίρη ϐ, Πλ. Αμερικής τηλ. 8613-521 την αντικειµενικότητα του «τρίτου». Ο αφηγητής περι- διαβαίνει τη χώρα, απορεί, ερωτεύεται, ενθουσιάζεται, κρίνει και τελικά καταλήγει στο συµπέρασµα ότι σε µια τέτοια κοινωνία οἱ σχέσεις ε[- ναι ανθρώπινες, ο αυθορµη- τισµός βασιλεύει, οι άνθρω- ποι είναι εκδηλωτικοί, Φλύα- NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/51

BIBAIO pol και συµπαθητικά τεµπέ- ληδες ενώ η σχέση τους µε τη Φύση αποκτά µια θεϊκή - ιερή διάσταση. O Καλλεν- µπαχ ισχυρίζεται τελικά ότι ούτε ο οξύς ανταγωνισμός ούτε η εκμετάλλευση ή η αυ- στηρή κοινωνική ιεράρχηση συνιστούν τη µοίρα του πολι- τισμού, ότι αντίθετα ο «άλ- λος ὀρόμος» είναι υπαρκτός, αρκεί να ψΨηλαφήσει κανείς την ιστορία. Γι΄ αυτό και η εθνολογία κατέχει κυρίαρχη θέση στην οικοτοπιανή κοι- νωνία. Δεν πρόκειται ασφαλώς για µεγάλη λογοτεχνία. Ev- τούτοις, µετά την πλήξη των πρώτων σελίδων όπου Φο- βάται κανείς µήπως διατρέξει ένα οικολογικό κατηχητικό, η υπόθεση αποκτά ενδιαφέ- pov, τόσο γιατί οι σχέσεις τε- χνολογίας και κοινωνίας διέ- πουν κάθε σελίδα, όσο και γιατί η πορεία του αφηγητή δεν στερείται ενδιαφέρον- τος: µπορεί τελικά κανείς ν΄ απαρνηθεί το μοιραίο µπό- λιασµα µε τις πρακτικές της διαρκούς ανάπτυξης, του διαρκούς εκσυγχρονισμού, της διαρκούς µεγέθυνσης, να απορρίψει την αρρώστια της πόλης και τις διαρκείς περι- πλοκές της ζωής, για va ζήσει ηπιότερα, οικολογικότερα, ειρηνικότερα; Η απάντηση του συγγρα- Φέα είναι ένα ηχηρό «ναι». ‘Ooo κι αν ένας ιδεαλισµός διατρέχει τις σελίδες του βι- βλίου, όσο κι αν δεν λείπουν κάποιες απλοϊκότητες, όσο κι αν η ίδια η παραγωγική διαδι- κασία δεν αναλύεται µε την οξυδέρκεια που 8a της άρµο- ζε, η ουτοπία επανεγκαθ[(- σταται στο βάθρο της και σ΄ αφήνει µε µια ευχάριστη γεύ- ση. Χωρίς να έχουµε µπρο- στά µας χερουβείμ και σερα- Φείμ, οι άνθρωποι βρίσκονται επιτέλους «σε θέση να ορ(- ζουν τους εαυτούς τους», 6- pws ισχυρίζεται στον πετυχη- µένο του πρόλογο ο Κώστας Καβουλάκος. "Eva βιβλίο ευχάριστο, λοι- πόν, που σου επιτρέπει να ελπίζει, προτείνοντας ένα όραμα για το σύγχρονο Οικο- λογικό - εναλλακτικό κίνηµα. Κι ακόµη, ένα βιβλίο που σου επιτρέπει να θέσεις υπό έ- λεγχο τις γνώσεις σου, συ- στηµατικά και οργανωμένα. Τι άλλο χρειάζεται για ν΄ αξί- ζει να το διαβάσεις; Μιχάλης Μοδινός Ηθική κα! Φυσικός κόσμος Τα δικαιώµατα της Φύσης: µια ιστορία περιβαλλοντικής ηθι- κής, Ρόντρικ Φρέι- Sep Νας. (The Rights of Nature: a history of environmental ethics. By Roderick Frazier Nash). University of Wiscousin Press. Σελ. 290. Κριτική από τον Φίλιπ Σέιµπικοφ * Ἔχουν τα ζώα δικαιώµατα; Τα δέντρα; Ἔχει ο άνθρωπος την υποχρέωση να Φέρεται ηθικώς στα ποτάµια; Στους βράχους; Στους ιούς; Σε ολό- κληρο τον πλανήτη; Καθώς η παρούσα χιλιετία πλησιάζει στο τέλος της, τα ερωτήματα αυτά δεν προορ(- ζονται απλώς να προκαλέ- σουν αφηρημένες Φιλοσοφι- κές συζητήσεις. Αγγίζουν θέ- µατα που, όπως επισημαίνει ο Ρόντρικ Φρέιζερ Νας στα Δικαιώματα Της Φύσης, εν- διαφέρουν τους θεολόγους, τους δικηγόρους, τους νοµο- θέτες, ακόµη και τους επι- στήµονες. Όι ριζοσπάστες περιβαλλοντολόγοι απαι- * O Φίλιπ Σέιµπικοφ γράφει για περιβαλλοντικά θέµατα στους Τάιμς Της Νέας Υόρ- κης. τούν ήδη να επεκταθεί η νο- µική και ηθική προστασία o’ ολόκληρη την Φύση, ενώ µε- ρικοί δείχνουν πρόθυμοι ως και να πεθάνουν υποστηρί(- ζοντας τις θέσεις τους. Κατά τον Νας, ο ηθικός κύ- κλος που αγκαλιάζει την ατο- µική και την κοινωνική συµ- περιφορά διευρύνθηκε αργά και άτακτα µέσα από την |- στορική εξέλιξη. Αρχίζοντας από την καθιέρωση δικαιω- µάτων για τους εαυτούς τους, οι άνθρωποι σταδιακά διεύρυναν τον κύκλο, συµπε- ριλαμβάνοντας σ΄ αυτόν την οικογένεια, τη Φυλή, το έ- θνος και τελικά (αν και ακόµα θεωρητικά) ολόκληρη την κοινότητα του Homo Sa- piens. Όταν ο Τόμας Τζέφερ- σον έγραφε ότι όλοι οι άν- θρωποι γεννήθηκαν (σοι και µε Ὀρισμένα αναφαίρετα ὅι- καιώµατα, οι αναγνώστες του είχαν την πεποίθηση ότι αυτό το «όλοι» αναφερόταν µόνο στους λευκούς άνδρες. Από την αμερικανική επανά- σταση κι εδώ, όµως, το ὅι- Kafwya της ηθικής µεταχείρι- σης έχει επεκταθεί, τουλάχι- στον από πλευράς νόµου και κοινωνικής συναίνεσης, στις γυναίκες και τις εθνικές µειο- νότητες. H επόμενη σελίδα αυτής της ιστορίας -- η επέκταση των ηθικών και νομικών δι- καιωµάτων στα ζώα, τα Φυτά και τον υπόλοιπο υλικό κό- σµο — γράφεται τώρα, πι- στεύει ο Νας. Σε ένα αυξανό- OIKOVOUIKOS TAX VARPOMO} µενο αριθµό ανθρώπων, |- διαίτερα στις Ηνωμένες Πο- λιτείες, έχει αρχίσει να σχη- µατίζεται η πεποίθηση «πως η Φύση, ή ορισμένα µέρη της, έχει εγγενή αξία, την o- ποία οι άνθρωποι πρέπει να σέβονται. Απ΄ αυτή την σκο- πιά», συνεχίζει ο Nas, «μπο- pel κανείς να θεωρήσει Ws η περιβαλλοντική ηθική σηµα- δεύει τα ακρότατα όρια του αμερικανικού Φιλελευθερι- σμού. Η γένεση της ιδέας ότι η σχέση ανθρώπου -Φύσης πρέπει να αντιμετωπίζεται ws θέµα που εξαρτάται ή πε- ριορίζεται από τον ηθικό κώ- δικα συμπεριφοράς είναι µία από τις πιο παράξενες πρό- σφατες εξελίξεις στο χώρο της διανόησης». Η αντίληψη πως η Φύση έ- χει δικαιώµατα και πρέπει va αντιμετωπίζεται ηθικά δεν εἷ- ναι καινούργια. Ορισμένες a- νατολικές θρησκείες ορίζουν τον άνθρωπο ws µέρος µόνο µιας µεγάλης αλυσίδας υπάρ- ξεων. Ο Φιλόσοφος Βαρούχ Σπινόζα υποστήριζε κατά TOV 170 αιώνα ότι τα πάντα στην Φύση είναι µέρος µιας ουσίας εκπορευόµενης από τον Θεό. Αλλά στην ιουδαιο-χριστια- νική παράδοση της Δύσης, ο άνθρωπος είχε δημιουργηθεί για να υποτάξει την Φύση, 6- ΧΙ για να αποτελέσει µέρος της. Ενώ ανάµεσα στους αν- θρώπους και τον Θεό, ὡς ε- πίσης μεταξύ των [διων των ανθρώπων, υπήρχε µια σχέ- ση Εγώ - Εσύ (για να χρησι- Κάθε Πέμπχηω Δίνειτο σφυγµό της ελληνικῆς και διεθνούς αγοράς NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * AEKEMBPIOZ 1990/52

µοποιήσω την έκφραση του θεολόγου Μάρτιν Μπούμ- περ), ανάµεσα στον άνθρω- πο και την Φύση υπήρχε µό- νο µία σχέση: Εγώ - Αυτό. Καθώς όμως ο περιβαλ- λοντισµός εξελίσσεται σε κοινὠνικό κίνηµα, η Ιδέα της απελευθέρωσης της Φύσης από την ανθρώπινη καταπ(ε- ση κερδίζει οπαδούς. H νοµο- θεσία των ΗΠΑ, σημειώνει ο συγγραφέας, παρέχει νομική προστασία στα ζώα και τα Φυτά (Νόμος για τα Απειλού- µενα Είδη και Νόμος για την Προστασία των Θαλάσσιων Θηλαστικών). Η διάταξη για τα απειλούμενα είδη παρέχει Νομικά δικαιώµατα και σε συγκριµένες περιοχές, αφού προστατεύει τους βιότοπους ειδών που απειλούνται µε ε- ξαφάνιση. Ο Νόμος για την Παρθένα Φύση, πάλι, που ΨηΦίσθηκε πριν 25 χρόνια, προστατεύει απείρακτες ε- κτάσεις από τη µόνιµη διείσ- δυση του ανθρώπου. Ο Νας επισημαίνει τις συ- νεχώς πιο προωθηµένες θέ- σεις των επονοµαζόµενων «περιβαλλοντιστών του βά- θους» και των άλλων ριζο- σπαστών, που επιμένουν πως η Φύση έχει εγγενή και αναφαίρετα δικαιώµατα, ἆ- σχετα µε την όποια οικονοµι- κή αξία της για τους ανθρώ- πους. Μερικοί απ΄ αυτούς έ- χουν ῥριχθεί µπροστά σε μπουλντόζες για να προστα- τέψουν τα παρθένα δάση ή έχουν δεθεί µε αλυσίδες επά- νω σε βράχους στις όχθες ποταμών για να εμποδίσουν την κατασκευή Φραγμάτων. Άλλοι πάλι έχουν επιδοθεί σε «οικοσαμµποτάζ», βάζον- τας για παράδειγµα πρόκες µέσα σε δέντρα, µε σκοπό να καταστρέψουν τα αλυσιδο- πρίονα των υλοτόμων και να διαμαρτυρηθούν έτσι για την καταστροφή της Φύσης. Ο Νας, καθηγητής της |- στορίας και των περιβαλλον- τικών σπουδών στο Πανεπι- στήµιο της Καλιφόρνια στην Σάντα Μπάρμπαρα, έχει γρά- wei TO ‘Aypia Φύση και Ayepi- κανική Σκέψη, που πολλοί θεωρούν κλασική µελέτη του τρόπου µε τον οποίο οι παρ- θένες περιοχές διαµόρφω- σαν τον εθνικό χαρακτήρα των Αμερικανών. Τα ΔΙκαιώ- pata Της φύσης είναι ένα βι- βλίο τόσο βατό, ώστε ο ava- γνώστης σχεδόν δεν αντι- λαμβάνεται πόσες γνώσεις προὐποθέτει η περιβαλλοντι- κή ιστορία στην οποία στηρ(- ζεται. Γενικά ο Νας δεν παίρνει θέσεις σε ζητήµατα ηθικών υ- ποχρεώσεων απέναντι στη Φύση. Μόνο σε έναν επίλο- γο, όπου συγκρίνει τους ριζο- σπάστες περιβαλλοντιστές µε τους οπαδούς της κατάρ- γησης της δουλείας στις αρ- χές του 19ου αιώνα, αφήνει να διαφανούν οι απόψεις του. Όπως ακριβώς κορόι- δευαν τότε τους ριζοσπάστες εχθρούς της δουλείας επειδή ισχυρίζονταν πως οι σκλάβοι είναι ανθρώπινα πλάσματα µε δικαιώµατα, οι σημερινοί ριζοσπάστες περιβαλλοντι- κές συχνά χλευάζονται γιατί υποστηρίζουν πως η Φύση εί- ναι η «τελευταία μειοψηφία που δικαιούται µια θέση υπό τον ήλιο της αμερικανικής Φι- λελεύθερης παράδοσης», λέει. Αλλά τώρα που έχουν τεθεί τα θεμέλια για «μαζική συµµετοχή σε έναν περιβαλ- λοντισµό που υπαγορεύει η ηθική», πιστεύει ο Νας, υ- πάρχει To ενδεχόμενο της σοβαρής αντιπαράθεσης µε όσους ὠφελούνται οικονοµι- κά από την αλόγιστη εκµε- τάλλευση του περιβάλλον- τος. «Αν η κατάσταση αυτή, µε τις τόσες πνευματικές οµοιό- τητες προς την προπολεμική Αμερική, υπόσχεται για µία a- κόµη Φορά να θέσει σε κίνδυ- Νο την εσωτερική γαλήνη», προειδοποιεί ο Νας, «δεν Φταίει η ιστορία». Mia ἐκόοση για τους υγρότοπους Γεράκης Π.Α. (συν- τονιστής έκδοσης): Προστασία και δΙαχε(- ριση Των ελληνικών υγρότοπων. Πρακτι- κά Συνάντησης Ερ- γασίας Θεσσαλονί- κης 17 - 21 Απριλίου 1989. Εκδότες: WWF, Εργαστήριο ΟΙΚΟΛΟ- γίας Τµήµα Γεωπο- νίας ΑΠΘ, IUCN. Θεσσαλονίκη, 1990, σελ. 606. Τον Ιούλιο του 1990 η ελλη- νική βιβλιογραφία εµπλουτί- στηκε μ΄ ένα πολυσέλιδο βι- BAfo για τους υγροτόπους μας. Το βιβλίο περιλαµβάνει τα πρακτικά της Επιστηµον!- κής Συνάντησης Εργασίας για τους ελληνικούς υγρότοπους που έγινε στη Θεσσαλονίκη τον Απρίλιο του 1989, µε οργανωτές το Εργαστήριο Οικολογίας του Τµήµατος Γεω- πονίας του ΑΠΘ, το Παγκό- σµιο Ταμείο για τη Φύση (WWF) και τη Διεθνή Ένωση για την Προστασία της Φύ- σης και των Φυσικών Πόρων (IUCN). Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία µέρη. Το πρώτο µέρος, που είναι και το εκτενέστερο, πε- ριλαµβάνει αυτούσια τα 14 κείµενα εργασίας, στα οποία στηρίχθηκαν οι συζητήσεις της συνάντησης και τα οποία γράφηκαν από Ἕλληνες και ξένους ειδικούς. Οκτώ από τα κείµενα αυτά επισκοπούν και αναλύουν τις λειτουργίες και την αξία των υγρότοπων ὡς προς την υδρολογία, τοέ- δαφος, τη Φυτική βλάστηση, την άγρια πανίδα, την ιχθυο- πονία, την κτηνοτροφία, τα καλλιεργούμενα Φυτά και τις ὁραστηριότητες του τριτογε- νούς τοµέα. ᾽Αλλα τρία xel- µενα αναφέρονται στις µετα- βολές, στους παράγοντες µε- ταβολών και στη σηµερινή κατάσταση των ελληνικών υ- γρότοπων. Ἡ παρουσίαση τριών χαρακτηριστικών περι- πτώσεων ελληνικών υγρότο- πων (Λίμνες Κερκίνη και Βι- στωνίδα και τέως Λίμνη Κάρ- λα) συμπληρώνει τη συλλο- γή των κειμένων εργασίας, ορισμένα από τα οποία είναι σηµαντικά και πρωτότυπα. Το δεύτερο µέρος του βι- βλίου αποτελείται από το Σχέδιο Δράσης που προτά- θηκε αρχικά από τους συνέ- ὃρους της Συνάντησης Εργα- ofas, όπως τροποποιήθηκε κατά τις τρεις µεταγενέστε- pes ανοιχτές ημερίδες (Αθή- νας, Ξάνθης και Πάτρας). Το βιβλίο τυπώθηκε µε a- πλό τρόπο, µε δαπάνες του Παγκόσμιου Ταμείου για τη Φύση και διανεμήθηκε Swpe- άν σε όλα τα ελληνικά τµή- µατα της τριτοβάθμιας εκπα(- δευσης που έχουν μεταξύ των αντικειμένων τους την έρευνα και εκπαίδευση επί των υγρότοπων, στα οικεία ερευνητικά ιδρύματα και τις δηµόσιες υπηρεσίες και σε πολλά σωματεία προστασίας περιβάλλοντος. Το βιβλίο δεν διατίθεται στο εµπόριο. Μεμονωμένα άτοµα που δεν έχουν εύκολη πρόσβαση στις βιβλιοθήκες των προαναφερ- θέντων αποδεκτών μπορούν να ζητήσουν πληροφορ/ες a- πό τα γραφεία του Παγκό- σµιου Ταμείου για τη Φύση (Ασκληπιού 14, 10680 Α- θήνα) ή από τον συντονιστή της έκδοσης (Εργαστήριο Οι- κολογίας, Τµήµα Γεωπονίας ΑΠΘ, 540 06 Θεσσαλονίκη). Μ.Μ. NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ » ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/53

nOAITKH -«“ ΟΙ ΟΙΚΟΛΟΓΟΙ ENAAAAKTIKOI ΣΕ ΣΤΑΥΡΟΔΡΟΜΙ Mia απάντηση του Τάκη Φωτόπουλου Τα δύο στοιχεία που είναι απαραίτητα για την οροθέτηση ενός νέου οράματος και τή διαφοροποίηση του πράσινου κινήματος από τα παραδοσιακά κόµµατα είναι, πρώτον, ένα µακροπρόθεσµο πρόγραµµα βαθµιαίας εγκαθίδρυσης ενός εναλλακτικού μοντέλου ανάπτυξης και, δεύτερον, µια εναλλακτική πολιτική πρακτική που θα έχει στόχο την αυτόνομη κοινώὠγία των πολιτών. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « AEKEMBPIOZ 1990/54 Στο άρθρο του Θανάση Αθανασόπου- λου - Καλόμαλου pe tov παραπάνω τί- τλο (Νέα Οικολογία, Σεπτέμβριος - Ο- κτώβριος) γίνεται εκτενής αναφορά σε παλιότερο άρθρο µου στην Ελευθε- ροτυπία (19.4), όπου, αναλύοντας το γενικότερο πολιτικό και κοινωνικό τέλµα στη χώρα µας, προσπάθησα va δώσω µια εξήγηση για την χαμηλή a- πήχηση του οικολογικού κινήματος στην Ἑλλάδα που φανέρωναν τα εκλο- γικά αποτελέσµατα. Επειδή ο Θ.Α.-Κ θίγει κρίσιμα θέµατα που αφορούν την τύχη του κινήματος στη χώρα µας, νομίζω ότι χρωστώ αυτή τη σύντομη απάντηση προς αποφυγήν παρερµήη- νειών. Το πρόγραµµα Σχετικά µε το πρόγραµµα έγραφα ότι «... Eva μακροπρόθεσμο πρόγραµµα θα έπρεπε and τη µια µεριά να περιέ- χει τις γενικές αρχές ενός εναλλακτι- κού μοντέλου ανάπτυξης, που θα εκ- φράζει µια εντελώς διαφορετική αντί- ληψη για τις κοινωνικές σχέσεις και τις σχέσεις µας µε τη φύση και, από την άλλη, να κάνει προτάσεις --που θα αποτελούν απόρροια σοβαρής µε- λέτης της ελληνικής κοινῶνικο- οικονοµικής δοµής--- για τη µεταβα- τική διαδικασία που θα οδηγήσει στο μοντέλο αυτό... Ἡ απουσία της προ- βολής ενός παρόμοιου ενιαίου προ- γράμματος από τα εναλλακτικά ρεύ- µατα στη χώρα µας, η κατασπατάλη- ση τῆς ενέργειάς τους για τις ανάγκες του εκλογικού παιχνιδιού, η υποκατά- σταση του προγράµµατος και της αν- τίστοιχης συνεπούς άµεσης δράσης µε εφετζίδικες εκδηλώσεις που, πέρα a- πό πρόσκαιρους εντυπωσιασμούς, δεν δίνουν καμιά πειστική απάντηση ικα- vi να τραβήξει τα λαϊκά στρώματα a- πό την εὔκολη λύση της απάθειας, της ιδιώτευσης και της συμμετοχής στο παζάρι των παραδοσιακών κοµµά- των, όλα αυτά συντελούν στην περι- θωριοποίηση των ρευμάτων αυτών. Συγχρόνως, παρεμβάσεις µε στόχο την προβολή μεμονωμένων και απο- σπασµατικών προτάσεων (για το νέ- φος, την ενέργεια κ.λπ.), προτάσεων δηλαδή που δεν εντάσσονται o” ένα καθολικό πρόγραµµα εναλλακτικής κοινωνικής οργάνωσης, όχι µόνο μειώνουν την αξιοπιστία τῶν ίδιων των προτάσεων, όσο σοβαρές και αν είναι αυτές, αλλά και γίνονται εύκολα αφομοιώσιµες, έστω και σε διαστρε- βλωμένη µορφή, από τα παραδοσιακά κόμματα, που, χωρίς ιδιαίτερη δυσκο- λία, μπορούν να απορρίψουν τα παρό- µοια οικολογικά ρεύματα ὡς απολίτι- κα και '"'μονοθεματικά”». Όπως είναι φανερό από το παραπά- νῳ απόσπασμα, η αξιοπιστία ενός ε- ναλλακτικού οράµατος, όσον αφορά το πρώτο στοιχείο, είναι συνάρτηση τεσσάρων προὐποθέσεων: πρώτον, ὁ- τι το οικολογικό πρόγραµµα αποτελεί προϊόν σοβαρής μελέτης της ελληνι- κής πραγματικότητας * δεύτερον, ότι αναφέρεται σε ένα εναλλακτικό κοι- νωνικό μοντέλο: τρίτον, ότι περιέχει προτάσεις για τη μεταβατική διαδικα- cia, προτάσεις δηλαδή που, μολονότι πραγµατοποιήσιµες στο σημερινό κοι- νωνικό μοντέλο, συνιστούν ριζοσπα- στικά βήματα προς την κατεύθυνση του εναλλακτικού μοντέλου και όχια- πλώς αποσπασματικά «περιβαλλοντι- κά» μέτρα" και, τέλος, ότι ένα τέτοιο πρόγραµµα θα προβληθεί µε σοβαρό και οργανωμένο τρόπο ως λύση στα καθηµερινά προβλήματα του λαού. Κατά τον Θ.Α. - Κ, η αιτία της εκλογι- κής αποτυχίας των Ο-Ε αναφέρεται µόνο στην τέταρτη από τις παραπάνω προὐποδέσεις, ενώ η παρουσία ενός προγράµµατος απλώς θα ανέβαζε το ποσοστό από το 2% που «είχαν» στο 500. Ἐδώ θα έπρεπε να σημειωθεί καταρ- χήν ότι το 2%, που λαμβάνεται we δε- δοµένο για να στηριχθεί το επιχείρη- μα, βασίζεται στις προεκλογικές δη- µοσκοπήσεις. Είναι όμως γνωστό ότι το ποσοστό αυτό εξηγείται επαρκέ- στατα από τα περιθώρια στατιστικού σφάλματος, πράγµα που σηµαίνει ότι οι Ο-Ε, κατά πάσαν πιθανότητα, δεν είχαν ξεπεράσει ποτέ το ποσοστό που τελικά πήραν. ‘lows θα ήταν σὠστό- τερο να ὑποθέσουµε ότι µε σοβαρότε- ρη προβολή, ακόµα και χωρίς εναλ- λακτικό κοινωνικό πρόγραµµα, τοε- κλογικό ποσοστό µπορεί να έφθανε τελικά το 5%. Αλλά και εάν συνέβαι- νε κάτι τέτοιο, το ποσοστό αυτό ίσως θα ήταν το μέγιστο ποσοστό nov θα μπορούσαν να έχουν οι Ο-Ε στην Ελ- λάδα κάτω από συνθήκες που περιέ- γραψα «σχεδόν ιδανικές και πιθανώς ανεπανάληπτες από µεριάς εκλογικού συστήµατος». Και αυτό, γιατί σε ο-

ποιεσδήποτε εκλωγές στω µέλλον, που θα ισχύει σύστημα ενισχυμένης ανα- λογικής, η Ψυχολογία της χαμένης Ψήφου, που αναπόφευκτα θα δηµιουρ- ynOei στο εκλογικό σώµα, θα μειώσει το ποσοστό σε µηδαμινά επίπεδα. Av- τό δηλαδή που θέλω να τονίσω είναι ό- τι ένα κίνηµα που δεν εμφανίζεται µε ένα εναλλακτικό όραµα αλλά απλώς προσθέτει µια ακόµα διάσταση --την περιβαλλοντική--- στο πολιτικό πλέγ- μα, διάσταση που ήδη έχουν αγκαλιά- CEL ασφυκτικά τα παραδοσιακά κόμ- pata, είναι καταδικασµένο, όπως άλ- λωστε συμβαίνει και µε τα αντίστοιχα «μονοθεματικά» οικολογικά κόµµατα στην Ευρώπη, να περιθωριοποιείται. H ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότιτο ε- κλογικό ποσοστό τῶν «μονοθεµατι- κών» οικολογικών κινημάτων κυµαί- νεται από 1% µέχρι 10%, ανάλογα µε το εκλογικό σύστημα. Ἡ αφερεγγυό- τητα και η έλλειψη οράµατος των πα- ραδοσιακών κομμάτων δεν αρκούν, από µόνες τους, για τη δημιουργία ι- δανικών συνθηκών. Ἱεραρχικές δοµές και κλήρωση Σχετικά µε την εναλλακτική πολιτική πρακτική, έγραφα tore ότι «προύπο- θέτει βασικά την κατάργηση τῶν ε- παγγελµατιών πολιτικών, της µονο- πώλησης της πολιτικής δύναμτς και των συνακόλουθων προνομίων από τους «ειδικούς της πολιτικής... Ἡ κατάργηση όμως TOV επαγγελματιών πολιτικών δεν είναι απλώς θέµα οργα- νωτικό, που λύνεται µε την αντίστοίχη διάταξη στο καταστατικό. Είναι θέµα κουλτούρας, που εκφράζει την ανάγ- κη για συμμετοχή στα κοινά, η οποία είχε φθάσει στο απώγειό της στην κλασική Αθήνα. Αυτή η ανάγκη έχει εκλείψει σήµερα και αυτή ακριβώς µπορεί να καλλιεργηθεί µέσα στα ίδια τα εναλλακτικά κινήματα. Από τη στιγµή που η ανάγκη αυτή έχει συνει- δητοποιηθεί απ᾿ όλα τα µέλη ενός ε- ναλλακτικού κινήματος, τότε δεν Ei- ναι δυνατή η δηµιουργία ιεραρχικών δοµών µέσα a’ αυτό, δομών που ανα- παράγονται κατόπιν και προς τα έξω... Ἡ νέα πολιτική πρακτική δεν είναι πολυτέλεια που µπορεί να εισα- χθεί σε κάποιο απώτερο µέλλον, όταν η παγίωση tov νεραρχικών δομών θα την κάνει ουτοπική. Ἡ κατάργηση των επαγγελματιών πολιτικών µέσα στα αντι - κόμματα είναι θεµελιακό διακριτικό στοιχείο τους από τα πα- ραδοσιακά κόμματα και αποτελεί συγχρόνως την επαρκή συνθήκη για την αξιοπιστία του εναλλακτικού ορά- µατος. Δεν θα πρέπει, άλλωστε, να λησµονείται ότι ο βασικός λόγος της κατάρρευσης του σοσιαλιστικού ορά- µατος ήταν η γραφειοκρατικοποίησή του, ὡς συνέπεια της παραγωγής ιε- ραρχικών δομών µέσα στο σοσιαλι- στικό κίνηµα και της αναπαραγωγής τους στη σοσιαλιστική κοινωνία». Από το παραπάνω απόσπασμα γίνε- ται φανερό ότι: πρώτον, η νέα πολιτι- κή πρακτική αποτελεί βασικό διαφο- ροποιητικό στοιχείο σε σχέση µε τα παραδοσιακά κόμματα και τις ιεραρ- χικές δοµές τοὺς, δοµές που συνι- στούν την άρνηση της αυτονομίας των ίδιων των µελών τους αλλά και αποτε- λούν πρότυπο για τις σχέσεις εξάρτη- σης που επιβάλλουν στους πολίτες, d- ταν έρχονται στην εξουσία. Το θέµα λοιπόν δεν είναι ότι «ελάχιστοι ΨηΦο- φόροι είχαν ενδιαφέρον (για τη νέα πο- λιτική πρακτική) και ακόµα λιγότεροι γνώση του αν εφαρμόζεταυ», πράγµα που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το στοιχείο αυτό δεν είναι σηµαντικό στην εκλογική απήχηση του κινήµα- τος. Το ζητούμενο είναι τι έκανε η ά- τυπη ηγεσία τῶν Ο-Ε για να προβάλει NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/55

στο λαό τη νέα πολιτική πρακτική και τη σημασία της για τη μελλοντική κοι- νωνία. Ἡ απάντηση είναι, φυσικά, «τί- NOTA απολύτως». Και ο λόγος είναι ό- τι η άτυπη ηγεσία είχε κάθε λόγο για να μπούκοτάρει στην πράξη (µε το γνωστό επιχείρημα των πρακτικών δυσκολιών κ.λπ.) την εφαρμογή µιας νέας πολιτικής πρακτικής. H εκλογι- κή δηλαδή απήχηση της νέας πρακτι- κής είναι πάντα συνάρτηση, από τη µια µεριά, της γνώσης που έχουν οι μάζες σχετικά µε αυτήν και, απὀ την άλλη, της συνειδητοποίησης του εφι- κτού της νέας πρακτικής, πράγματα που ακριβώς λείπουν στις σημερινές κάθετα οργανωμένες κοινωνίες. Δεύτερον, η εμμονή µου στη νέα πο- λιτική πρακτική δεν είναι ούτε θεωρη- τική ούτε αποτέλεσµα κάποιου «δΟΥ- ματισμού». Είναι αποτέλεσµα ανάλυ- σης της ιστορικής εμπειρίας και συγ- κεκριµένα των λόγων που οδήγησαν στην καταστροφή του σοσιαλιστικού κινήματος. Γιατί η καταστροφή του κινήματος αυτού δεν οφείλεται βασι- κά ούτε στον «σταλινισμό» ούτε ακό- Ha στον «λενινισμό», µε την έννοια του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού. Οι σπόροι που οδήγησαν στον ypa- φειοκρατικό ολοκληρωτισμό είχαν φυτευθεί ήδη and τον καιρό του Μαρξ, όταν προσπάθησε να µεταβά- λει το σοσιαλισμό από όραμα σε επι- στήµη, µετους νόµους τῆς κ.λπ. Κάθε επιστήμη, όµως, χρειάζεται και το ε- πιτελείο τῶν «ειδικών» που την EPLN- νεύουν και την εφαρμόζοῦὺν. Μολονότι µερικοί στο οικολογικό κίνημα προ- σπαθούν επίσης να επιβάλουν την πε- φωτισμένη Ὠγεσία τους ὡς γνώστες της «επιστήμης» της οικολογίας, Ev- τυχώς οι οικολογικές γνώσεις, εξ αν- τικειµένου, δεν προσφέρονται για έ- ναν τέτοιο ρόλο. Με τα παραπάνω δεν θέλω βέβαια να υποτιμήσω τη σημασία των αντι- κειµενικών δυσκολιών που οδηγούν στις ντε φάκτο ιεραρχικές δοµές. E- κείνο όµως που θέλω να τονίσω είναι ότι ακόµα σημαντικότερο ρόλο στη δηµιουργία ιδραρχικών δομών παί- ζουν οι ακόλουθοι παράγοντες: πρώ- τον, οι υποκειµενικές συνθήκες, δηλα- δή ο τρόπος που έχουµε διαμορφωθεί MS προσωπικότητες από τους εραρχι- κούς θεσμούς της σημερινής κοινῶ- νίας (οικογένεια, σχολείο, δουλειά κ.λπ.), που έστω και υποσυνείδητα µας οδηγεί στην ανοχή «άτυπων ηγε- σιών», ακόµα και αν συνειδητά τις a- πορρίπτουµε. Δεύτερον, εξίσου ση- µαντικό ρόλο στη διαδικασία δη- µμιουργίας άτυπων ιεραρχικών δομών παίζει το ποσοστό των µελών, τα O- ποία είναι αποφασισµένα να συμμετά- σχουν ενεργά στις σχετικές λειτουρ- γίες που υλοποιούν τις συμμετοχικές διαδικασίες. Ὅσο μικρότερο το ποσο- στό αυτό και όσο συχνότερα ανατίθε- ται ντε φάκτο στα πιο δραστήρια µέλη ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ » ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/56 --που συχνά είναι και τα πιο φιλόδο- Ea (γιατί µην ξεχνάμε ότι κάθε ιδεολο- γία µπορεί να χρησιµοποιηθεί ὡς µέσο κοινωνικής προβολής)-- να «Εεκπρο- σωπούν» τη βάση, τόσο ταχύτερη η ο- λοκλήρωση της δημιουργίας άτυπων νεραρχικών δομών. Ο λόγος που πρό- τεινα την αρχή της κλήρωσης (µαζί µε τις αρχές της εναλλαγής, της ανακλη- τότητας κ.λπ.) για τα ανώτερα «αξιώ- Lata» της οργάνωσης και, Kvpiac, για την ανάδειξη υποψηφίων στις βου- λευτικές ή δημοτικές εκλογές, δεν ή- ταν καµιά δογματική προσήλωση σε ορισμένες αρχές αλλά απλώς αποτε- λούσε προσπάθεια εισαγωγής ασφαλι- στικών δικλίδων, οι οποίες θα µάραι- ναν το ζήλο στα φιλόδοξα στοιχεία που αναπόφευκτα εισδύουν και στο οι- κολογικό κίνημα. Γι’ αυτό άλλωστε και τα στοιχεία αυτά συνήθως πρωτο- στατούν στον αγώνα κατά της εισα- γωγής παρόμοιων δικλίδων, που θα προστάτευαν το κίνημα από τη δίψα μερικών µελών για εξουσία. Με δεδοµένες, επομένως, τις αντι- κειµενικές και υποκειµενικές δυσκο- λίες, που αναπόφευκτα κάνουν τη νέα πολιτική πρακτική ένα τιτάνιο έργο, η λύση δεν είναι κάποιος συμβιβασμός στην πολιτική πρακτική, η σταδιακή, για παράδειγµα, εφαρµογή, μέχρις ό- του κάποτε ὠριμάσουν οι συνθήκες για την πλήρη εισαγωγή της κ.λπ. Μια τέτοια Adon θα παρέπεµπε σίγουρα το θέµα στις ελληνικές καλένδες, εφό- σον απλώς θα διαιώνιζε τον φαύλο κύ- κλο που δημιουργεί η απειρία των µε- λών στην άσκηση της συμμετοχικής δημοκρατίας και ενισχύει η αποκοπή τους από τη διαδικασία λήψης τῶν ου- σιαστικών αποφάσεων. Μια παρόμοια άλλωστε λογική σταδίων, που θα οδη- γούσαν στον τελικό μαρασμό του κράτους, κατέληξε στο πιο ολοκλη- ρωτικό ιστορικό κράτος. Ακόμα, οι προῦὔποθέσεις που αναφέρει O O.A. - K για τη συμμετοχικύ δηµοκρατια (άψο- yn οργάνωση, έγκαιρη προετοιμασία γραπτών θέσεων και προτάσεων, OAO- µέλειες) δεν είναι απίθανο να δηµιουρ- γηθούν σε ένα ομοσπονδιακό σύστημα οργάνωσης, όπου η αποκέντρωση a- ποτελεί θεµελιακή αρχή λειτουργίας. Και όσον αφορά την άψογη οργάνωση και την έγκαιρη προετοιμασία ypa- πτών θέσεων και προτάσεων, «αλλού- », ήδη αποτελεί πρακτική (παράδειγ- μα, η άψογη οργάνωση των «Εναλλα- κτικών Διασκέψεων Κορυφής», TOES). Εκείνο που πράγματι λείπει, εί- ναι η συνειδητοποίηση από την πλειο-

Ψηφία των O-E ότι η νέα πολιτική πρακτική αποτελεί, όπως τόνιζα στο άρθρο στην «Ε», την επαρκή συνθήκη για την αξιοπιστία του εναλλακτικού οράµατος ενώ το ίδιο το πρόγραµµα αποτελεί την αναγκαία συνθήκη. Περί αξιοπιστίας και προοπτικών Και έρχομαι oto θέµα κατά πόσο οι δύο παραπάνω συνθήκες αξιοπιστίας του εναλλακτικού οράματος είναι αν- ταγωνιστικές. Ξεκινώντας από µια διαστρεβλώμένη άποψη της άµεσης δηµοκρατίας, σύμφώνα µε την οποία Ώ πολιτική µιας πράσινης οργάνωσης πρέπει να είναι το άθροισµα των πολι- τικών των οµάδων - µελών της, ώστε να εξασφαλίζεται η ανεξαρτησία τους, υποστηρίζεται ότι στην πράξη η ύπαρ- En καθολικού προγράµµατος δεν είναι συµβιβαστή µε τη νέα πολιτική πρα- κτική. Το ερώτημα όμῶς που αµέσως τίθεται εδώ είναι: Κατά πόσο οφείλε- ται στην εφαρμογή τῶν αµεσοδηµο- κρατικών αρχών η ανυπαρξία καθολι- κού προγράµµατος; Νομίζω dott ya να δώσουµε απάντηση στο ερώτημα av- τό, θα έπρεπε να κάνουμε µια σηµαν- τική διάκριση Ws προς την έννοια του προγράµµατος. Με µια στενότερη έν- νοια θα μπορούσαμε να ορίσουμε το πρόγραµµα Ws µια «συνολική πολιτι- κή πρόταση που στηρίζεται σε µια κοινῶωνικο - οικονομική ανάλυση των ελληνικών πραγμάτων». Μια τέτοια συνολική πρόταση θα μπορούσε να στοχευει στο να κάνει φανερή την αλ- ληλεξάρτηση μεταξύ οικολογικών, οἱ- κονοµικών και ευρύτερα κοινωνικών προβλημάτων και να εισηγείται µέτρα που, χωρίς αναγκαστικά να θίγουν την κοινωνική δοµή της παραγωγής, της κατανάλωσης, της τεχνολογίας, χωρίς δηλαδή να θίγουν ουσιαστικά το υπάρχον κοινωνικό μοντέλο, θα a- πέβλεπαν σε µια ποιοτική και αυτο- διατηρούµενη ανάπτυξη, στην «προ- τεραιότητα της οικολογίας». Με µια ευρύτερη όµως έννοια, θα μπορούσα- µε να ορίσουµε το πρόγραµµα wc ένα σύνολο προτάσεων που συγκεκριµε- νοποιούν τις βασικές αρχές που θα διέπουν ένα εναλλακτικό κοινωνικό μοντέλο καθώς και τη μεταβατική διαδικασία που θα οδηγήσει σ᾿ αυτό. Με τη στενότερη έννοια του προ- γράμματος που περιέγραψα παραπά- vo, δεν ὑπάρχει κανένα πρόβλημα συγκερασμού TOV αμεσοδηµοκρατι- κών αρχών στην οργάνωση και της v- παρξης κοινού προγράµµατος. Αυτό τουλάχιστον δείχνει η διεθνής εµπει- ρία, εφόσον η ύπαρξη τουλάχιστον τεσσάρων σημαντικών ρευμάτων στο διεθνές πράσινο κίνηµα (θεµελιακοί, ρεαλιστές, οικοσοσιαλιστές, οικοφι- λελεύθεροι) δεν εμπόδισε τη δηµοκρα- τική κατάστρωση προγραμμάτων που ήταν απόρροια συναινετικών διαδικα- σιών και όχι απλώς το αποτέλεσµα της συνάθροισης των πολιτικών των διαφόρων ρευμάτων, πράγμα άλλω- ote εξ αντικειμένου αδύνατο. Ἐκείνο, επομένως, που λείπει and το διεθνές πράσινο κίνηµα είναι ένα πρόγραµµα µε την ευρύτερη έννοια που περιέγρα- ψα. Και εδώ, η ύπαρξη ριζικά αντιτι- θεµένων ρευμάτων, σε συνδυασμό µε τις αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες, κάνει αδύνατη τη διατύπῶση ενός συ- ναινετικού προγράµµατος. Ὅμως, οι αμεσοδηµοκρατικές διαδικασίες είναι το τυπικό κώλυμα στη διαδικασία av- τή. Το ουσιαστικό κώλυμα είναι η από µέρους της πλειοψηφίας τῶν µελών a- ποδοχη / ανοχή του υπάρχοντος κοι- νωνικού μοντέλου. Και είναι ακριβώς αυτό το στοιχείο που κάνει το διεθνές πράσινο κίνηµα εύκολα αφομοιώσιµο από τα παραδοσιακά κόμματα, µε a- ποτέλεσµα την περιθωριοποίησή του. Ὅπως είναι φανερό, οι Οικολόγοι Ἐναλλακτικοί δεν διαθέτουν συνολικό πρόγραµµα ούτε µετην πρώτη ούτε με τη δεύτερη έννοια. Με βάση τη διεθνή εμπειρία που ανέφερα παραπάνω, η α- δυναµία των O-E να καταστρώσουν έ- να συναινετικο πρόγραµµα µε τη στε- vi έννοια δεν έχει σχέση µετις αµεσο- δημοκρατικές διαδικασίες. Είναι δη- λαδή αποτέλεσµα, and τη µια µεριά, της προχειρότητας και της έλλειψης οργανωτικότητας που δέρνει ολόκλη- ρη την ελληνική κοινωνία και, από την άλλη, του γεγονότος ότι, για τα η- γετικά τουλάχιστον στελέχη, οι ανάγ- κες του εκάστοτε εκλογικού αγώνα --που έβαζαν αδυσώπητους χρονι- κούς περιορισμούς--- έπαιρναν πάντα προτεραιότητα σε σχέση µε την επίπο- νη και, αναγκαστικά, χρονοβόρα δια- δικασία που απαιτεί η δημοκρατική κατάστρωση ενός συναινετικού προ- γράμματος, Από την άλλη µεριά, 6- HOS, πιστεύω ότι στη χώρα µας, όπου το υπάρχον κοινωνικό μοντέλο περνά µια πολύπλευρη ιστορική κρίση (πολύ βαθύτερη από την κρίση τῶν µητρο- πόλεων) υπάρχουν οι προὐποθέσεις για την υιοθέτηση από την πλειοψηφία του κινήματος ενός εναλλακτικού ο- ράµατος, ενός προγράµµατος µε την ευρύτερη έννοια, που θα απο να έχει μαζική απήχηση. Δυνητικά, το πράσινο κίνηµα στην Ἑλλάδα έχει όλες τις προὐποθέσεις για να πρωτοπορήσει. H επιλογή είναι κρίσιμη. ᾿ΗἩ θα επιλεγεί η περιθώριο- ποίηση µε βάση κάποιο «αθροιστικό» (όπως σήµερα) ή µίνιµουμ συναινετικό πρόγραµµα, στο πλαίσιο ενός Ψευτο- δημοκρατικού κινήματος που περι- στασιακά θα επιτρέπει την εκλογή µε- ρικών δημοτικών συμβούλων για την ικανοποίηση tov πιο φιλόδοξων µε- λών του, ή θα προχωρήσουμε στο κτί- σιµο ενός εναλλακτικού οράµατος που, µετά την κατάρρευση της παρα- δοσιακής Αριστεράς, θα μπορούσε να αποτελέσει τον πόλο έλξης σηµαντι- κών λαϊκών στρωμάτων. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ © ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/57

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΗΕΡΙ ΣΥΝΟΛΙΚΗΣ TIOAITIKHE ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ του Γιώργου Ριτζούλη «Οι αναγνώστες µου κι εγώ συνεννοούµαστε πολύ καλά: εκείνοι δεν ακούνε αυτά που λέω και εγώ δεν λέω αυτά που θέλουν ν᾿ ακούσουν» Καρλ Κράους ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/58 E ίµαι ο τελευταίος που θα διαφώ- νούσα µε τον Θανάση Αθανασό- πουλο - Καλόμαλο, όταν λέει ότι το εκλογικό ποσοστό 0,77% των Οικολό- γων Εναλλακτικών είναι κωμικό (για τα ευρωπαϊκά µέτρα). Ὅσο για την «αθροιστική αντίληψη», όπως τη χα- ρακτηρίζει (δηλαδή τον περιβόητο «κουβά» αιτημάτων, µέσα στον οποίο αλληλογρονθοκοπούνται ετερόκλητα θέµατα, συχνά περιθωριακών Λλογι- κών), όντως, όπου εφαρμόσθηκε, ή- ταν η εγγύηση µιας μόνιμης αναξιοπι- στίας. Ἡ προτεραιότητα της οικολογίας Ακριβώς επειδή συμφωνώ pati του στα παραπάνω, διεκδικώ την προτε- ραιότητα της οικολογίας. Όχι όµως HE την ποσοτική έννοια (δηλαδή ὡς µεγάλο ποσοστό συµµετοχής των οι- κολογικών - περιβαλλοντικών ζητη- µάτων µέσα στο περιεχόµενο του «κουβά»), όπὼς λάθος κατάλαβε ο Θ.Α., αλλά µε τη συνολική ποιοτική. To ίδιο κάνουν και οι Φυκς - Ούλριχ, οπαδοί επίσης της συνολικής οπτι- κής, οι οποίοι σαφώς τονίζουν ότι η οι- κολογία δεν περιορίζεται σε τοµεακή δικαιοδοσία (όπως π.χ. η στεγαστική πολιτική) αλλά είναι «θέµα εγκάρσιας σημασίας», µε ουσιώδη ρόλο σε όλες τις περιοχές της πολιτικής, της οικο- νοµίας και της κοινωνίας, προσφέ- POVTAS µια εντελώς διαφορετική οπτι- kh. Αν λοιπόν «προτεραιότητα της οι- κολογίας σηµαίνει να δοκιμάζονται τα πάντα µε κριτήριο την οικολογική τους συμβατότητα και χρησιμότητα» (πράγµα που δεν είναι βέβαιο ότι το έχουν εφαρμόσει στο παρελθόν όλοι οι Ἐυρωπαίοι Πράσινοι), τότε είναι προ- φανές ότι οι οικολόγοι είναι υποχρεώ- µένοι να έχουν άποψη µε συνοχή για την οικονομία, τη ζωή και τη φύση, απορρίπτοντας την περιβόητη «κινηµα- τική» λογική του αθροίσματος αλλά και τον τεχνοκρατισµό (που δεν ξέρω γιατί µου καταλόγισε ο Θ.Α.). Μέχρις εδώ πάντως, γενικά συμφω- νούμε µε τον ©. Αθανασόπουλο, παρά τη δυσκολία συνεννόησης. Ἡ διαφω- via µας αρχίζει, ίσως, σε ζητήματα πολιτικής λογικής: µπορεί άραγε η σφαιρική άποψη και η οικουμενική αρμοδιότητα της πολιτικής οικολο- γίας να διεκδικούν το ρόλο της συνο- λικής εναλλακτικής λύσης έναντι της «αστικής δημοκρατίας» και των πα- ραδοσιακών κομμάτων wc συνόλου; Είναι επίκαιρο αίτηµα της εποχής η «αμεσοδηµοκρατική και αυτόνομη κοινωνία των πολιτών» (όπως ίσως ελπίζει ο T. Φωτόπουλος); Πιστεύω πῶς όχι. Και θα εξηγήσω την άποψή μου. Τι κάνουμε σήµερα Ἡ εποχή των συνολικών εναλλακτι- κών λύσεων και TOV µετωπικών αντι- παραθέσεων (η Ἐποχή των Επαναστά- σεῶν, όπως την ονομάζει ο Χομ- πσµπάουμ) µας κληροδότησε αξιόλο- ya σχήματα ερμηνείας των κοινωνι- κών διαδικασιών και αντίστοιχα υπο- δείγµατα πολιτικής πρακτικής. Αλλά η εποχή η δική µας, η εποχή της παγ- κόσµιας οικολογικής κρίσης απαιτεί τα δικά της κατάλληλα σχήματα ι- στορικής, κοινωνικής και πολιτικής συμπεριφοράς, χωρίς βέβαια να ϱι- φθούν στον Καιάδα οι παραδόσεις του παρελθόντος. Είναι µια εποχή που έ- χει ανάγκη την ουτοπία και τα οράµα- τα όσο καμιά προηγούµενη. Ας κατα- λάβουμε όµως τις νέες ανάγκες που έ- χουν καταγράψει οι ευαίσθητοι δεί- κτες της κοινωνικής συνείδησης: πριν από µια εικοσαετία, φορείς της ελπί- Sac ήταν τα επαναστατικά κινήματα του λεγόμενου Τρίτου Κόσμου, η Με- γάλη ‘Apynon της νεανικής εξέγερσης στην Ευρώπη ή ηγέτες όπως ο Μάο και ο Κάστρο. Σήµερα είναι οι Πράσι- vou, η Διεθνής Αμνηστία και ηθικοπο- λιτικές φιγούρες σαν τον Βάτσλαβ Χάβελ. Av αληθεύει ότι στα κεντρικά πεδία προβλημάτων η κατάσταση έχει οξυν- θεί τόσο ώστε να τίθεται θέµα επιβίω- σης της ανθρωπότητας (π.χ. κατα- στροφή του κλίματος), τότε πόσο µπορεί κανείς σήµερα να αντιγράφει παλιότερες πολιτικές στρατηγικές του τύπου «μπλοκ κοινωνικών τά- ξεων», ιδιαίτερα στη χώρα µας: Αν πάλι η λεγόμενη αστική δηµο- κρατία (µε τους αντιπροσωπευτικούς θεσμούς και τα πολιτικά κόμματα) έ- χει αποδείξει ότι µπορεί και επιτρέπει τη σχετική αυτονομία της κοινωνίας a- πό το κράτος, σε αντίθεση µε τα ιστο- ρικά πειράµατα που αρνήθηκαν την

αντιπροσώπευση, τότε η άµεση δηµο- κρατία δεν έχει νόηµα ὡς αντιπαραθε- τική πρόταση κατάργησης τῶν κοινο- βουλευτικών θεσμών, αλλά wo πρα- κτική που τους διευρύνει µε νέα περΙε- χόμενα. Ὅσο για τον οικολογικό πο- λιτικό φορέα, είναι αναγκασμένος va ανταγωνίζεται τους άλλους πολιτι- κούς φορείς για τις κάθε φορά καλύτε- PES λύσεις και όχι να διεκδικεί αλή- θειες εξ αποκαλύψεως. ᾽Αλλωστε, 6- σοι θέτουν σήµερα ζήτημα «αυτόνο- µης κοινωνίας των πολιτών» (όπως ο Τ.Φ.), κινούνται µάλλον and κίνητρα διαχείρισης µιας ιστορικής αντιεξου- σιαστικής κληρονομιάς, Kad’ όλα σε- βαστής: τα σηµερινά δεδοµένα (πολυ- πλοκότητα TOV κοινώνιών και οξυµέ- να προβλήματα) δεν επιτρέπουν ὡς εφικτή και ελκυστική ουτοπία του ορα- τού μέλλοντος µια τέτοια απόλυτη αν- τίληψη περί αυτονομίας, θέτουν όµως σαφώς ζητήματα σχετικής avtovo- µίας (βλ. Ν. Πουλαντζάς). Ἐπιμένω λοιπόν ότι η «πολιτική ως τέχνη» (δηλαδή ὡς σχετικά διαχῶωρι- σµένο επίπεδο κοινὠνικής δράσης) θα είναι, δυστυχώς, για πολύ καιρό ακό- ip Ha αναγκαία, ακόµα και για τους Πράσινους. Ανεκμµετάλλευτο έδαφος και δου- λειά υπάρχει πολλή µπροστά µας. Ὁ- HOS, TO να µέμφεται κάποιος από την Ἑλλάδα τα ευρωπαϊκά πράσινα κόμ- pata, επειδή δεν έχουν ήδη κερδίσει «ούτε καν ένα στοιχειώδες 25%» (αλ- λά βρίσκονται γύρω στο 10%) είναι, κατά τη γνώµη pov, μάλλον άµετρο και υπεροπτικό. NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/59

ΑΠΟΠΕΙΡΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΥΠΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΟΥ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ του Φίλιππου Νικολόπουλου Τα µεγάλα κοινωνικά κινήµατα dev στάθηκαν µόνο σε θεωρητικές αναλύσεις, σε εγκεφαλικές Ιδεολογικές τοποθετήσεις ή σε ορθολογικά προγράµµατα κοινωνικών και πολιτικών μεταβολών. Είχαν οπωσδήποτε κάτι πολύ παραπάνω απ᾿ όλα αυτά και, προπαντός, ήξεραν και μπορούσαν va συνεγείρουν τις καρδιές των ανθρώπων. Χωρίς Ισχυρό και ομαδικό θυµικό στοιχείο, χωρίς δημιουργικό «πάθος», µεγάλα κινήματα δεν μπορούν να υπάρξουν. Ἠ, αλλιώς, χὠρίς καρδιές που «κοχλάζουν» και χωρίς «ντουέντε»! —yla να χρησιμοποιήσω µια αγαπημένη λέξη του Adpka— µεγάλη και ανατρεπτική ὁράση δεν µπορεί να πραγµατωθεί. NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/60 E τσι, TO οικολογικό κίνηµα δεν στέκεται µόνο στις εναλλακτι- κές προτάσεις του απέναντι στα συγ- κεκριµένα περιβαλλοντικά προβλή- pata, όπως προσεγγίζονται και τε- κμηριώνονται από την επιστήμη. Μέ- σα από τον διασυνοριακό χαρακτήρα αυτών των προβλημάτων και την κα- θολικότητα µιας ολόκληρης προβλη- µατικής, που αναπτύχθηκε πάνω στη σχέση ανθρώπου και φύσης, αναζητή- θηκε µια νέα οικουμενική συνείδηση, ένα νέο παγκόσμιο όραµα ανθρώπινης συμβίωσης µια άλλη προοπτική στη σχέση της ανθρώπινης δυναμικής µε τη δυναμική της φύσης. Ο πολίτης που είναι ενεργοποιηµένος στο οικολογικό και εναλλακτικό κίνηµα αισθάνεται κατεξοχήν πολίτης ολόκληρου του κόσμου και η συλλογική συνείδηση που αποζητά έχει υπερβεί τα εθνικά σύνορα. Αυτή όµως η παγκόσμια οικολογι- κή ενεργοποίηση σ᾿ επίπεδο κοινωνι- κού κινήματος, αυτός ο νέου τύπου διεθνιστικός εναλλακτικός λόγος έχει τα δικά του θυµικά υπόβαθρα. Αναζη- τάται, µέσα στην απελπισία που προ- καλεί η περιβαλλοντική και η κοινῶ- νική κρίση, ένα νέο κοινωνικό όραμα. Πίσω an’ το όραµα κρύβονται πάντα ---τι άλλο;-- σκιρτήµατα επαναστα- τηµένων Ψυχών, συνειδήσεις, που, αν και καταπιέστηκαν, τελικά δεν ενέ- δωσαν. Ἡ υπαρξιστική προσέγγιση του οικο- λογικού κινήµατος Δεν αρνούμαι τον επιστημονικό ορθο- λογισμό ---ϕυσικά μιλάω για τις πραγ- µατικές του δυνατότητες κι όχι τις ασύνετες «αλαζονείες» του--- αλλά δεν µπορώ να τον θεωρήσω ws «το πρώτο κινούν» σ᾿ αυτή την παγκόσμια οικο- λογική κοινωνική κινητοποίηση. To ένστικτο της επιβίωσης και η βαθύτερη προβληματική γύρω an’ τὴν υπαρξιακή υποβάθµιση οπωσδήποτε δεν µπορεί να περιοριστεί σε «κατηγορίες Aoyi- κών διεργασιών». Και δεν αμφιβάλλω ότι και ο µαρξιστικός ορθολογισµός µε µια τέτοια τοποθέτηση µπορεί να αισθάνεται κάποια απειλή. Αντί- θετα, ακόµη κι ο χαϊντεγγεριανός υπαρξισµός2 ή η νιτσεϊκή φυσιοκρα- tia? πιθανώς «να µας έκλειναν το µά- tw, θεωρώντας ότι η απόφασή µας Vv’ αποδεχθούµε την ύπαρξη και τη φύση έξω and εγκεφαλικές «παρενθέσεις» είναι ένα βήμα διεξόδου µπροστά στην τραγική κατάσταση και τις πο- λυποίκιλες συγχύσεις που γνωρίσαμε στον 206 αιώνα, στον αιώνα της υπε- ραναπτυγµένης τεχνολογίας. Το κύριο μέλημα της υπαρξιστικής σχολής είναι να απογυμνώσει τον άν- θρωπο an’ τοὺς επιµέρους προσδιορι- σμούς της «ουσίας» του και να τον ο- δηγήσει στην ευθεία συνειδητοποίηση της «αυθεντικής του» ύπαρξης. Η επι- βάρυνση της ύπαρξης, είτε µε πολύ- πλοκα αξιολογικά κατασκευάσµατα είτε µε τεχνολογικούς προσδιορι- σμούς εἴτε µέ πίστη σε ιστορικές νο- µοτέλειες, κινδυνεύει ν᾿ αλλοιώσει τη γνήσια συνειδητοποίησή της ή να τη ρίξει σ᾿ ένα δαίδαλο ετεροκαθορισµών και παράγωγων αντιθέσεων. Κάτω an’ όλους αυτούς τοὺς προσδιορισμούς, η αδιόρατη διολίσθηση στην προτεραιό- τητα της ουσίας (αυτού δηλαδή που στη φιλοσοφία ορίζεται ως Quiditas) έναντιτης ύπαρξης (αυτού δηλαδή που προσδιορίζεται ως Entitas) δεν είναι κάτι που πρέπει να µας εκπλήσσει. Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι πράγ- ματι πολύ φορτωμµένος, «μετασχηµατι- σµένος» και αλλοτριώμένος. Το ζήτη- μα είναι πώς θα ξαναβρεί to vipa για να ξανακερδίσει όχι απλά τον χαμένο του εαυτό --αυτό θα ήταν µια αόρι- στη νοσταλγική και ρομαντική διάθε- ση-- αλλά για να «δει» εξαρχής κα- τάµατα τον βαθύτερο, γνήσιο εαυτό του. Na ξαναβρούµε λοιπόν το βαθύ- τερο νόηµα της ύπαρξής µας σε σχέση µε τον κόσµο και τους οµοίους µας, δηλαδή τον κοινωνικό περίγυρο, πε- τώντας από πάνω µας τα πολυποίκιλα φορτώματα του πολιτισμού και απο- δεχόµενοι στο έπακρο τη δικαιολογη- µένη αγωνία µας µπροστά στις οριακές καταστάσεις, στις οποίες έχουµε φτά- 1. Tia τη νοηματική προσέγγιση του «ντουέντε» βλ. Φεντερίκο Λόρκα, Nrov- έντε, Αθήνα 1980 (µτφρ. Ολυμπίας Καρά- γιωργα). Στο δοκίµιο αυτό ο Λόρκα παρα- πέµπει στον Γκαίτε, που προσδιορίζοντας το «Ντουέντε» είπε ότι «είναι µια μυστήρια δύναμη που όλοι νιώθουμε pa που κανένας φιλόσοφος δεν εξήγησε ποτέ». 2. Βλ. Χ. Θεοδωρίδη: Εισαγωγή στην Φι- λοσοφία, 2η ἔκδοση σελ. 271 ἐπ. 3. Βλ. Φρειδερίκου Νίτσε: Η Γέννηση της Τραγωδίας, Γκοβόστης, σελ. 96-97. Ν. Λούβαρη, Ἱστορία της Φιλοσοφίας, τόμ. ο Ἐκδ. Ἐλευθεράκη - Nixa σελ. 220- ie

σει διανύοντας τη συγκεκριμένη καµ- πή της σύγχρονης ιστορίας. Κι εδώ ακριβώς έρχεται η χαϊντεγ- γεριανή πρόταση: Να ξεκινήσουμε απ’ τη συγκεκριμένη ύπαρξη (Dasein), va «συναντηθούμε µέσα απ᾿ αυτήν» µε τον κόσµο (In - Der - Welt - Sein) και τους συνανθρώπους µας (Mit - Sein) και ν᾿ ανακαλύψουµε τελικά «την αυ- θεντική» συνειδητοποιηµένη ύπαρξη κάτω απ᾿ την αίσθηση και την εγρή- yopon που µας δίνει η έγνοια (Sorge) για την ίδια την κατάσταση του εαυ- τού µας, προσδιορισµένου αναγκαστι- κά από γέννηση καιθάνατο. H αγωνία όμως για τη ζωή µας είναι στενά δεµέ- vm µε τη φροντίδα (Besorge) για τον κόσµο και την πρόνοια (Fursorge) για τους συνανθρώπους µας. Το γεγονός ότι ο κόσμος «βγαίνει» µέσα an’ τη συγκεκριµένη µου ύπαρξη δεν ovve- πάγεται και το δικαίώμα να τον θεῶ- ρώ Wo µια δευτερεύουσα κατάσταση και να τον αντιμετωπίζω σαν αντικεί- µενο πάνω στο οποίο ασκώ απεριόρι- στα την επιβολή, εκμετάλλευση ή άλ- λου είδους ενεργητική μου παρέμβα- ση. Το ίδιο ισχύει και για τοὺς συναν- θρώπους µου. Ἡ αντιστοιχία µε τη φιλοσοφία της οικολογίας δεν είναι δύσκολο να κα- τανοηθεί: µέσα an’ την κρίση της ίδιας µου της ύπαρξης ξαναθέτω το ζή- τηµα της σχέσης μου άµεσα µε τον κόσµο (φύση-περιβάλλον) και τον κοινωνικό περίγυρο. Είναι αυτό που λέμε επανεξέταση σε βάθος τῶν σχέ- σεων ανθρώπου και φύσης, όπως και των παραγωγικών - κοινωνικών και πολιτιστικών σχέσεων του ίδιου του ανθρώπου. Βέβαια, το ότι ξεκινώ από την αγωνία της συγκεκριμένης ανθρώ- πινης ὑπαρξής µου δεν σηµαίνει ότι ρέπω αναγκαστικά προς ένα στενοκέ- φαλο και «ρατσιστικό» ανθρωποκεν- τρισµό. Ἴσα ίσα, σηµαίνει ότι κριτι- κάρω τη µέχρι τώρα στάση µου προς τον κόσµο και TOV εαυτό µου, ὡς κοι- νωνικό σύνολο, και ανιχνεύω τους νέ- οὓς τρόπους ισορροπιών µέσα από ρι- ζικές αλλαγές: πώς μπορώ αρτιότερα ν᾿ αυτοσυνειδητοποιηθώ we τμήμα της φύσης και πώς μπορώ να διαρθρώσω µια κοινώνία, της οποίας οι αναγκαίες κι αναπόφευκτες αντιθέσεις µε τη φύ- ση εμπεριέχονται τελικά σε µια πει- στική διαλεκτική συμφιλίωσης µε την προηγούµενη. Ag δούµε όµως και την νιτσεϊκή φυ- σιοκρατική πλευρά. “Aoxyeta από άλ- λες διαφωνίες που µπορεί να έχει κα- veig µε τη νιτσεϊκή Φιλοσοφία, δεν µπορεί παρά να παραδεχθεί την αγά- πη του Γερμανού φιλοσόφου προς τη ζωή στις φυσικές της διαστάσεις. Ἡ- δη αυτό φαίνεται από τη «Γέννηση της Τραγωδίας», όπου οι συμβολικές µορ- φές του Απόλλωνα και του Διονύσου ακτινοβολούν ὡς συμβολικές εκφρά- σεις ζωής αλλά σε διαφορετικές εκ- φάνσεις. Ἡ µια ὡς σύμβολο ονείρου, διαύγειας, φωτεινής εξατομικευµένης µορφής. Ἡ άλλη we σύμβολο µέθης, έκστασης, απρόσωπης ταύτισης µετο αρχέγονο ον και αισθησιακής εκτίνα- Ens του ατόμου µέσα στο «καθολικό». Την ίδια προσήλωση στο φυσικό θα δούµε στο «Τάδε έφη Ζαρατούστρα». Στο Ευαγγέλιο του «Ὑπερανθρώπου» ουσιαστικά υμνείται η δυνατότητα για επίγεια ευτυχία µέσα σε κατάσταση υγείας, δύναμης και ευρωστίας. Ο κό- σµος της Ύης έχει την προτεραιότητα έναντι του κόσµου του «Ἐπέκεινα» ή μάλλον o δεύτερος, ακριβέστερα, αγνοείται. Το ίδιο θα διαπιστώσουμε στη δοξα- σία του φιλοσόφου για την αιώνια επά- νοδο της ζωής ενώ δεν μπορούμε να µην ὑπογραμμίσουμε και τις βάσιµες έως ένα βαθµό αντιρρήσεις του για τον «νοησιαρχικό πολιτισμό» της προόδου των θετικών επιστημών. Για τον Νίτσε ο χείμαρρος της ζωής (Διόνυσος, ποί- ηση, θέληση για δύναμη) προηγείται του σωκρατικού ιδεώδους, δηλαδή της νοησιαρχικής στήριξης της γνώ- σης και της ζωής. Ο σύγχρονος πολι- τισµός γι’ αυτόν έτεινε να είναι «σῶ- κρατικός», γι’ αυτό και παρηκµασμµέ- νος, ενώ ο απολλώνειος και ο τραγι- κός πολιτισμός ήταν πιο ρωμαλέος. Αν ζούσε τώρα, στη μεταβιομηχανική εποχή της ρύπανσης και της µόλυν- σης, ὁ συγγραφέας της «χαρώπῆς επι- Ο ήλιος εἶναι οπιὸ ζεστὸς φίλος µας Μετην τεχνολογία ΜΑΛΤΕΖΟΣ γίνεται ακόµα πιο ζεστὸς ΜΑΛΤΕΖΟΣ . ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΗΛΙΑΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΛΕΒΗΤΕΣ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΘΕΡΜΑΝΣΗΣ AO,” Τεχνολογία +4 Kal ποιότητα ζωῆς ΑΘΗΝΑ: A. ΑΜΦΙΘΕΑΣ 51 ο 175 64 Π. ΦΑΛΗΡΟ ο ΤΗΛ. 9428485- % ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ: ΑΔΡΙΑΝΟΥΠΟΛΕΩΣ 25 ο 551 23 ΚΑΛΑΜΑΡΙΑ ο THA.: 432025, 434072 κ΄ καισε én tay Ελλάδα ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * AEKEMBPIOZ 1990/61

στήµης» θα καταδίκαζε οριστικά τον επιστημονικό ορθολογισμό και θα θλι- βόταν απαρηγόρητα για το «διαμελι- ond του Διονύσου του», όχι πια an’ τους Τιτάνες αλλά απ᾿ τη σύγχρονη τεχνολογία... Βλέπουμε λοιπόν ποιες θεωρήσεις θα μπορούσαν να συγκλίνουν προς την άποψη ότι η βαθύτερη υπαρξιστι- κή προβληματική μπροστά στην παγ- κόσµια οικολογική κρίση δεν µπορεί να περιορίζεται µόνο σε θετικές —op- θολογικές-- επιστημονικές τοποθε- τήσεις. Φυσικά, θα μπορούσαν κι άλ- λες υπαρξιστικές προσεγγίσεις να σπεύσουν ν᾿ ανοίξουν διάλογο µε τη νέα οικολογική οπτική. Σηµασία εν προκειμένω δεν έχει να τις καταγρά- Ψουμε όλες αλλά να διατηρήσουμε ζωντανή τήν αίσθηση ότι ή θεωρητική θεμελίωση κι ο εμπλουτισμός του οἱ- κολογικού κινήματος μπορούν va έχουν πληθωρικότητα και ποικιλοµορ- φία κι ασφαλώς να µην περιορίζονται µόνο σε πρότυπα επιστημονικού ορθο- λογισμού. Νοερή συζήτηση υπαρξιστή και οικο- λόγου Ag παίξουμε λίγο. Θα μπορούσε va φανταστεί κανείς έναν πιθανό νοερό διάλογο ανάµεσα o” έναν υπαρξιστή κι έναν οικολόγο, που να αποδίδει πα- ραστατικά τις θεωρητικές τους συ- σχετίσεις. Ας ακούσουμε λοιπόν av- τόν το διάλογο, για να προχωρήσουμε κατόπιν στην ανάλυσή µας: — Θέλετε επιτέλους να στηριχθείτε στα πόδια σας, να υπάρξετε. — Katavorjoape to µάταιο της «κατα- σκευασµένης», βιασµένης, ανισόρρο- πα επιταχυνόµενης ιστορίας. — Σωστά δεν αρνείσθε την ιστορία αλλά τη φτώχεια ενός αυστηρά ντε- τερμινιστικού ιστορικισμούδα ή ---το αντίθετο-- τῶν α-ιστορικών, τεχνο- κρατικών επιταχύνσεων, που ξέχασαν την ανθρώπινη ύπαρξη ws δυνατότητα γνήσιας αυτοπραγμάτωσης σε αρµο- via µε ολόκληρο τον κόσµο και τη φύ- ση που την περιβάλλει. — Αντιληφθήκαμε τα «λογικά αδιέ- ξοδα» ενός άκρατου ορθολογισμού, στον οποίο στηρίχθηκε ένας ολόκλη- pos τρόπος ζωής και ανάπτυξης. «H λογική είναι ατράνταχτη αλλά σε µια ύπαρξη που θέλει να ζήσει δεν αντι- στέκεται», θα προσέθετε ήρεμα adr’ αποφασιστικά ο συγγραφέας της «Δί- κης». 3a. Ἐδώ δεν αναφερόμαστε ακριβώς στο νόημα του γνωστού βιβλίου του K. Popper «Ἡ φτώχεια του ιστορισμού». Πάντως, η βασική ένσταση του Popper ότι τελικά παγκόσμιοι αυστηροί ιστορικοκοινωνικοί νόμοι δεν υφίστανται λαμβάνεται υπόψη. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/62 — Και γιατί δεν προχωράτε σε µια γενναία αυτοκριτική; Πίσω απ᾿ την ασπίδα του υπεραισιόδοξου Kai ta πάν- τα ὑποσχόμενου επιστημονισμού, πί- σω an’ τὴ µάσκα της δήθεν «μαγικής υπερτεχνολογίας», δεν υποψιάζεστε τη δειλία και την αδυναμία σας; — Θέλουμε πράγματι να ξαναφτιά- ἔουμε την ιστορία µας ή, ακριβέστε- ρα, να δούµε την ιστορία µας µέσα απ᾿ τα µάτια ενός αληθινού ανθρώ- που, που δεν θυσιάζει την ὑπαρξή του για τις επιµέρους «ουσίες» του. 6έ- Aovpe να εµπλουτίσουµε τη ζωή µε τή Φλόγα της αγάπης και τον αγώνα της αγάπης µε τη δύναμη της ζωής. Θέλου- µε να µη φοβόμαστε να κοιτάµε κατά- pata ένα Σύμπαν που αγνοεί κάθε µη- χανή ή ένα φυσικό τοπίο που επιμένει να μένει ανόθευτο. Αν θέλαµε να αποκρυπτογραφήσου- µε ορισμένα «συμβολικά» σηµεία του παραπάνω διαλόγου και να παρουσιά- σουµε αναλυτικότερα το νόημά του, θα λέγαμε τα εξής: Το οικολογικό κί- νηµα δεν αρνείται τους ιστορικούς προσδιορισμούς του ανθρώπου αλλά δεν µπορεί να δεχθεί ότι αδήριτοι ιστορικοκοινῶὠνικοί νόμοι µε καθολική ισχύ προσδιορίζουν µια διαδικασία ανάπτυξης και προόδου, κατά την ο- ποία, µε τη συσσώρευση TMV επιστη- μονικοτεχνολογικών γνώσεων και εφευρέσεων και τη βελτίωση του τρό- που παραγωγής, πραγματοποιούνται θετικά και µόνο βήματα. Ακόμη, αρ- νείται την τάση ν᾿ αντιμετωπίζεται η συγκεκριμένη κάθε φορά ιστορικοΚοι- νωνική πραγματικότητα κατά «προ- κρούστειο» τρόπο, ώστε να συμπέσει µε την καθολικότητα του υποτιθέµε- νου ιστορικοκοινωνικού νόµου, σφάλ- μα στο οποίο είχε πέσει όχι λίγες φο- ρές η παρελθούσα πλέον μαρξιστική ορθοδοξία (π.χ. εξάπλωση του καπι- ταλισμού σ᾿ όλο τον κόσµο µε τον ίδιο τρόπο, «εξαγωγή» της σοσιαλιστικής επανάστασης, αναγκαστικό πέρασμα απ΄ τα ίδια κοινωνικά στάδια για κάθε χώρα κ.ά.) Φυσικά, µε to ίδιο πνεύμα δεν µπορεί παρά ν᾿ αρνηθεί την επιβο- λή «από τα πάνω» της επιτάχυνσης της ιστορικής πορείας, άσχετα από το αν υπάρχει έλλειψη συναίνεσης του κοινωνικού σώματος. Και μάλιστα, µιας επιτάχυνσης µε προτεραιότητες (π.χ. κολεκτιβοποίηση της γεωργίας, γρήγορη εκβιομηχάνιση µε αυστηρό συγκεντρωτικό πολιτικό σύστημα, βαριά βιομηχανία κ.λπ.), που να έ- χουν επιλεγεί από κάποια «πολιτικά διευθυντήρια», τα οποία θα λειτουρ- γούν κατά τρόπο ιδεολογικά δογµατι- κό, χωρίς τη συμμετοχή του πολίτη στη διαδικασία λήψης αποφάσεων (πρόκειται γι΄ αυτό που παραπάνω προσδιορίσαµε «ως κατασκευασµέ- vn, βιασµένη, ανισόρροπα επιταχυνό- µενη ιστορία). Από την άλλη, υπάρχει αντίθεση προς την καθαρά τεχνοκρατική αντί- ληψη οικοδόµησης της κοινωνίας κι επίλυσης των προβλημάτων της. Ο άνθρωπος δεν µπορεί να είναι ένα ετε- ροκαθοριζόµενο «αντικείµενο», του οποίου η συμπεριφορά καιη πορεία θα κανονίζεται από τεχνοκρατικά διευ- θυντήρια µε «αλαζονικό» ορθολογι- oud και επιστηµονισµό. Ἐκφράζεται σαφής αντίθεση στον «από τα πάνω» διευθυντικό έλεγχο, που παραµερίζει κάθε έννοια συμμετοχής στη διαδικα- σία λήψης αποφάσεων κι αγνοεί αιτή- µατα που προέρχονται aN” τη συγκε- κριµένη ιστορικοκοινωνική δυναμική µιας χώρας ή ομάδας χωρών (π.χ. κοινωνικός έλεγχος της παραγωγικής διαδικασίας, νέα διευθέτηση του τρό- που παραγωγής ώστε να εξαφανισθεί το φαινόμενο αλλοτρίωσης στον εργα- ζόμενο, παραγωγική διαδικασία µε σαφείς οικολογικές παραμέτρους, αναβάθμιση ορισμένων χὠρών στον παγκόσμιο καταμµερισµό εργασίας και στην παγκόσμια κατανομή δύνα- LNG, γνώσης και πληροφόρησης κ.ά.). H άρνηση της «επιπεδοποίησης» της ιστορίας συμβαδίζει µε την άποψη ότι το ανθρώπινο ον, πέρα an’ οτιδήποτε άλλο, είναι ένας πολύπτυχος εσωτερι- κός κόσμος, του οποίου η ολοκλήρῶ- ση κι απελευθέρῶση έχει µια αυτοτελή αξία έναντι οποιουδήποτε καλοµοντα- ρισµένου ορθολογικού mpoypaypati- σμού. ‘Eva µεγάλο µέρος τῶν προβλη- µάτων της σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας προέρχεται ακριβώς an’ την ανισόρροπη διάρθρῶὠση της συνο- λικής ανθρώπινης πορείας: an’ τη µια πλευρά υὑπερτονισμένη η διάσταση των επιστημονικοτεχνολογικών δυνα- τοτήτων και εφευρέσεων κι απ᾿ την άλλη χωλαίνουσα η πθική-ψυχική διάσταση που «ακουμπά» στα µορ- φώματα του πνευματικού πολιτισμού. Το οικολογικό κίνηµα, λοιπόν, αγωνί- ζεται να περάσει µια νέα αντίληψη για τη σχέση κοινωνίας και φύσης, µέσα όµως από µια «άλλη κοινωνία» που θα έχει ξεπεράσει έως ένα βαθµό τις αδυναμίες της παλιάς. Στη νέα κοινῶ- via θ᾽ απουσιάζει η «δικτατόρευση» του «ορθολογικού» και «τεχνοκρατι- κού» και θα επικρατεί η εναρμόνιση της επιστημονικοτεχνολογικής γνώ- σης µε το πνεύμα της συμφιλίωσης και της συνεργασίας µε τη φύση, όπου αυτό είναι εφικτό. Ὅσο πιο απελευθε- ρωμένη και exdnuoxpatiopévn είναι µια κοινωνία, τόσο πιο Ἱκανή είναι να συγκρατεί τις ληστρικές της διαθέσεις απέναντι στη φύση. Το οικολογικό πρόβλημα ως αφετηρία µιας άλλης υπαρξιακής στάσης Αν λοιπόν έχουν κάποιο νόηµα αυτά που πιθανώς ν᾿ ακούγονταν σε µια νοερή συνάντηση ενός απολογητή των ὑπαρξιστικών προσεγγίσεων κι ενός απολογητή της παγκόσμιας οικολογι-

κής κινητοποίησης ὣς κοινωνικού κι- νήματος, δεν έχουµε παρά να ρίξουμε βάρος και να εµπλουτίσουµε την ψυχή και την καρδιά αυτού του κινήματος κι όχι να βελτιωνόμαστε µόνο στην κα- τασταλτική τεχνοκρατική αντιµετώ- πιση των περιβαλλοντικών προβληµά- των. Το οικολογικό πρόβλημα µπορεί va είναι το τέλος µιας υπερβολικής ανα- πτυξιακής διαδικασίας και γενικότε- ρα µιας λανθασµένης υπαρξιακής στάσης αλλά µπορεί ν᾿ αποτελέσει και την αφετηρία µιας άλλης υπαρξια- κής στάσης, ἐµπλουτισµένης όχι από ποσοτικά µεγέθη αλλά από πνευµατι- κότητα, ηθική αναβάθµιση και συλ- λειτουργικότητα µε τις φυσικές µας ορίζουσες' αφετηρία για να στρέψουµε τα µάτια µας στον εσωτερικό άνθρωπο και τις δυνατότητές tov’ αφετηρία για να στηρίξουμε µια άλλη παγκόσμια κοινωνική πορεία, όπου η πνευµατι- κότητα δεν θα συγκρούεται µε τη φυ- σικότητα, ο λόγος δεν θα έχει καταν- τήσει όργανο ενός χυδαίου µατερια- λισμού ή ανελεύθερων πολιτικών μηχανισμών και όπου ο εσωτερικός άνθρωπος θα ελέγχει και δεν θα ελέγ- χεται an’ τον ορθολογικό κόσµο των μηχανών και τῶν ποσοτικών αριθµη- τικών μεγεθών. Ἡ ανάγκη για µια άλλη θεώρηση της ζωής και του κόσμου Όπως βλέπουμε, η φιλοσοφία και η υπαρξιακή θεμελίωση ενός οικολογι- KOU κινήματος µε πλατιά κοινωνική διάσταση προχωρά σε τέτοιο βάθος, ώστε να τολμά να προτείνει ένα συνο- λικό «άλλο κοίταγµα της ζωής και του κόσμου». Ο άνθρωπος προχωρά προς τον 2lo αιώνα παραπαίοντας ηθικά και ψυχικά ---μήπως η τυραννία του Τσαουσέσκου και η τραγική σφα- γή του περασμένου Δεκεμβρίου στη Ῥουμανία θα µας έπειθε για το αντί- θετο;--- κι έχει ανάγκη αυτό το «άλλο κοίταγµα». Eyer ανάγκη από εσωτε- ρική ενδυνάμωση. Ἔχει ανάγκη να βρει έναν ανθρωπισμό που δεν θα διέ- πεται από «ρατσιστική αλαζονεία» σε σχέση µε άλλες φυτικές και ζωικές µορφές ή άλλα τµήµατα της φύσης αλλά που θα κορυφώνεται στη σύλλη- wn ενός ανθρώπινου κόσμου συµφι- λιωμµένου µε τον φυσικό κόσµο. Και στο σηµείο αυτό θα ήθελα να τολµήσουµε να οραματιστούμε έναν σύγχρονο άνθρωπο-ποιητή, που χῶ- pic να πέφτει σε µονοµέρειες στείρων ή ανεδαφικών αρνήσεων, µπορεί να πετυχαίνει την παραπάνω συμφιλίωση και συλλειτουργία όχι µόνο µέσα an’ την συνειδητοποίηση της ανάγκης για επιβίωση αλλά µέσα an’ την δόµηση αρμών εσωτερικής-συναισθηµατικής συνοχής µε τον περιβάλλοντα κόσµο. Μια µεγάλη καρδιά δεν κουβαλά µέ- σα της µόνο την ανθρωπότητα αλλά και τα ζώα, τα φυτά, κάθε κομμάτι του φυσικού κόσμου. (Το «προφητικό γράμμα» του Αρθούρου Ρεμπώ είναι χαρακτηριστικό ). Η υπερχείλιση της αγάπης µπορεί va µας δέσει ακόµη και µε το άψυχο ενώ τις νεκρωµένες καρ- διές και πολιτείες µας µπορεί να µας τις αναστήσει το αστείρευτο τραγούδι της ανόθευτης κι ανυπότακτης ζωής. Τὸ «νέο κοίταγµα» λοιπόν µπορεί va είναι ένα κοίταγµα µε τα µάτια της αγά- πης, µε TA µάτια του εσωτερικού πλού- του. Το παγκόσμιο οικολογικό κίνηµα µπορεί να έχει τη δύναμη µιας φυσι- κής θύελλας αλλά και την αισθητική και το απέριττο ενός αγριολούλουδου, δηλαδή τη δύναμη της ίδιας της ζωής σ᾿ όλη την ανεξάντλητη ποικιλία της. Ἡ αρμονία του Σύμπαντος, στοβαθµό που αυτή υφίσταται ὡς τέτοια, γιατί φυσικά δεν μπορούν v’ αγνοηθούν οι δυνάµεις καταστροφής και διάσπα- σης, σχετίζεται µε ενωτικές δυνάµεις συνοχής της έλξης. Κι αυτές οι δυνά- μεις είναι, κατά κάποιο τρόπο, η προ- έκταση TOV ενωτικών ορµών της αγά- TNs στο φυσικό πεδίο. Ο Ῥομαίν Po- λάν στο « Evac εναντίον όλων» έχει γράψει πολλά πάνω σ᾿ αυτό. Γι’ αυ- τόν ονόµος της παγκόσμιας έλξης εί- ναι η «αγάπη» TOV φυσικών και ουρά- νιων σωμάτων. Όταν λοιπόν οι µαχη- τές του οικολογικού κινήματος βηµατί- ζουν στο ρυθµό του τραγουδιού της ζω- ἤς και της αγάπης, στο βάθος υπακού- ουν στο ρυθµό µιας μυστικής µουσικής που µπορεί v’ ανευρεθεί µέσα a’ ολό- - KAnpo το Σύμπαν. Κανείς δεν µας a- παγορεύει να κάνουμε µια τέτοια ποι- ητική προσέγγιση, όταν μάλιστα ὑπο- στηρίζουμε ότι το ζήτημα δεν είναι απλά να επιβιώσουµε αλλά να εφοδια- στούµε µε µια νέα αισθητική ύπαρξη και µια νέα εσωτερική ποιότητα ζωής. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ © AEKEMBPIOZ 1990/63

ΔΙΑΛΟ Σκέψεις yia : Tn «νέα πολιτική» Φυσικό είναι ο καθένας να διακα- τέχεται από τις Ιδέες του πάνω στο κάθε συγκεκριµένο θέμα που έρχεται προς συζήτηση. Ὁ- ταν όµως αυτή η καθ’ όλα νόµιµη απασχόλησή του µε τις δικές του απόψεις και η προσπάθειά του για va τις προβάλει, va Tig διαδό- σει και ει δυνατόν να τις «περά- σει» τον απορροφά τόσο, που να µην αποκοµίζει τίποτε από το διαφορετικό λόγο των άλλων, που να µην ακούει καν τον αντ(- λογο, τότε δεν υπάρχει επικοι- Νωνία και στην ουσία ούτε καν συζήτηση, παρά διαδοχή µονο- λόγων. Δυστυχώς αυτή η δυστοκία για συζήτηση είναι ιδιαίτερα δια- δεδομένη στην ἴδια τη χώρα 6- που η συζήτηση γεννήθηκε, την Ελλάδα. Καιστις συζητήσεις που γίνονται µέσα στην Ομοσπονδία Οικολόγων Εναλλακτικών, πολύ συχνά ο παρατηρητής έχει την εντύπωση ότι για κάποιους οµι- λητές ο λόγος του άλλου δεν el- vai παρά ένα εμπόδιο, ένας «θό- puBoc», που περιμένουν ανυπό- µονα πότε θα σταματήσει, γιανα µπορέσουν να πουν (ή να ξανα- πούν για νιοστή Φορά) αυτό που σκέφτονται. Νομίζω ότι όσο περισσότερο παίρνει κανείς στα σοβαρά τις - δέες του, τις βασανίζει, τις θάλ- πει και τις στριφογυρίζει µέσα στο κεφάλι του, τόσο πιο πολύ έχει όχι µόνο το εύρος και τα νοητικά περιθώρια αλλά και το ενδιαφέρον για ν΄ ακούει και τους άλλους. Κι αυτό όχι ὡς πα- ραχώρηση προς τους κανόνες της συζήτησης αλλά ws καθαρό κέρδος διότι αυτός που ακούει τους άλλους κερδίζει πολλαπλά: ατσαλώνει τις Ιδέες του συγ- κρούοντάς τες µε τις αντίθετες Ιδέες’ βελτιώνει τα επιχειρήματά του και τα προσαρμόζει στη συζήτηση’ βελτιώνει και προ- σαρµόζει ακόµα και τις ίδιες τις |- δέες του. Και στο µέτρο που δεν υπάρχει αντιδικία αλλά πραγµα- τική συν - ζήτηση (δηλαδή από κοινού αναζήτηση του καλύτε- ρου τρόπου για την επίτευξη ε- νός κοινού στόχου) τότε µπορεί και να εγκαταλείψει κάποιες |- δέες του και να προσχωρήσει σε κάποιες άλλες, που απ΄ τη συζή- τηση πείσθηκε ότι είναι σωστό- τερες. Αναμφισβήτητα η Όμοσπον- dia θα κέρδιζε πάρα πολύ αν αντί να παραμένει στην παράθεση στα διάφορα έντυπα, που ανή- κουν σε µέλη της, ασύµπτωτων, ασύνδετων και άσχετων μεταξύ τους µονόλογων, πετύχαινε µιαν ευρύτερη συζήτηση περί τη «Νέα Πολιτική» µε αντίλογους και κριτικές (όπως το ζήταγε στον επίλογό του ο Γιάννης Na- ρασκευόπουλος στη Néa ΟΙκο- Aoyla, Φεβρ. ‘90, σελ. 56). Το Φλεβάρη που δημοσιεύτη- κε αυτό το άρθρο του Γ.Π. εγώ αρμένιζα σε θάλασσες Φουρτου- νιασµένες και δεν το διάβασα παρά µόνο το καλοκαίρι. Ὅμως το άρθρο αυτό δεν θα χάσει την επικαιρότητά του παρά µόνο µε- τά το Ιδρυτικό Συνέδριο της Ο- µοσπονδίας και (ίσως ούτε και τό- τε. Κι έπειτα νομίζω ότι είναι από τα καλύτερα άρθρα που έχουν γραφεί για την πολιτική και τη στρατηγική της ΌὉμοσπονδίας. Δεν µπορώ, λοιπόν, εγώ που πάντοτε υπηρέτησα τη συζήτη- ση, ν΄ αρνηθώ την πρόσκληση και πρόκληση του Γ.Π. µε τη ὅι- καιολογία ότι έχω καθυστερήσει. Αφετέρου όµως στόχος µου δεν είναι να επαναλάβω µε δικά µου λόγια τα πολλά σηµεία του άρ- θρου του Γ.Π. µε τα οποία συµ- Φωνώ και για τα οποία έχω ήδη γράψει (ίσως µάλιστα όχι τόσο ωραία όπως ο Γ.Π.). Θα επιµείνω λοιπόν στις αντιρρήσεις, διαφο- ροποιήσεις και διευκρινίσεις µου. 1. Καταρχήν θέλω να αναφερ- θώ σ’ ένα λάθος, που ίσως φα[- νεται επουσιώδες, έχει όµως τις επιπτώσεις του. Ο Γ.Π. νομίζει 6- τι «η εναλλακτική σκέψη πέτυχε µια πολύ σηµαντική τοµή ανακα- λύπτοντας πως κάθε νέα κοινω- via γεννιέται µέσα στην παλιά». Η αλήθεια είναι ότι ενάµιση περ(- που αιώνα πριν ο Καρλ Μαρξ έ- γραφε: «Ἕνας κοινωνικός σχη- µατισµός ποτέ δεν εξαφανίζεται, προτού αναπτυχθούν όλες οι παραγωγικές δυνάµεις για τις O- ποίες είναι αρκετά ευρύς και πο- τέ δεν εμφανίζονται νέες υψηλό- τερες σχέσεις παραγωγής, προ- τού οἱ υλικές συνθήκες ύπαρξής τους ωριμάσουν µέσα στη µήτρα αυτής της ίδιας της παλιάς κοι- νωνίας».᾽ Και συνεπώς «αν δεν βρίσκαµε τις υλικές προῦποθέ- σεις της παραγωγής και τις σχέ- σεις ανταλλαγής τις αναγκαίες για µίαν αταξική κοινωνία, ήδη ε- κεί, περιεχόµενες µέσα στην κοι- vwvia έτσι που είναι, όλες µας οι προσπάθειες για να την ανατινά- ξουµε θα ήταν δονκιχωτισµός».2 Αυτά δεν τ΄ αναφέρω για va a- ποδώσουµε την πατρότητα µιας Ιδέας σ’ αυτόν που του ανήκει: tT’ αναφέρω για να ξέρουμε ότι στα γραφτά του Μαρξ και πολ- λών άλλων μπορούμε και πρέπει να ψάξουμε κάποια βοήθεια για το πώς γεννιέται µια καινούρια ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ * ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/64 κοινωνία µέσα στην παλιά, ώστε να µην το ψάχνουμε Φτου κι απ΄ την αρχή σε AaBepéva {ίσως µο- νοπάτια. Ὅσο για τη «μεγάλη στιγµή» της κομμουνιστικής πα- ράδοσης, που καταγγέλλει ο Γ.Π., αυτή δεν είναι παρά η µυθο- ποίηση της παρανόησης που είχε Ὁ Λένιν, για To TI είναι µια επανά- σταση.ὁ 2. Ασφαλώς αντιμετωπίζουμε «μια μακροχρόνια πορεία κοινω- νικής αλλαγής» τόσο του κοινω- νικού υλικού όσο και των σχέσε- ὧν παραγωγής και ζωής γενικό- τερα (οικογενειακών, ερωτικών, Φιλικών κ.λπ.). Αυτό όµως καθό- λου δεν µας απαλλάσσει από την ανάγκη της ταξικής ανάλυσης και της αναζήτησης ενός επανα- στατικού υποκειμένου, διότι οι άνθρωποι ανάλογα µε την κοι- νωνική τάξη στην οποία ανή- κουν και το ταξικό συμφέρον ους (και να µην ξεχνάμε ποτέ ότι ο ταξικός καθορισμός έχει πάν- τοτε αξία στατιστική κι όχι από- µαστε, στην προσπάθεια να µε- τατρέψουµε αυτή την κοινωνία σε κοινωνία των πολιτών. 4. Προσυπογράφω όλες τις αντιρρήσεις του Γ.Π. στον «συ- νασπισµό κοινωνικών µειονοτή- των» και στο «πρόγραμμα... κουβά αθροιστικών αιτημάτων». Θα ήθελα όµως να υποβάλω κά- ποιες σκέψεις σχετικά µε το «πε- ριθώριο», που δεν έχουν, ίσως, απασχολήσει τον συγγραφέα. Το «περιθώριο» και ο «περιθω- ριακός» ή «περιθωριοποιηµέ- voc» είναι µια έννοια, την οποία δημιούργησαν αρχικά ντε Φάκτο κάποιοι άνθρωποι (π.χ. τα 'παι- διά των λουλουδιών” ή κάποιες θρησκευτικές (;) αιρέσεις) όταν προσπάθησαν va διαµορφώ- GOUV µικροκοινων/ες στις παρυ- Φές ή και απέξω από την υπάρ- χουσα κοινωνία. Από κει και πέ- ρα την έννοια αυτή την οικειο- ποιήθηκαν, τη διαστρέβλωσαν και την εκμεταλλεύονται οι διά- Φοροι Ιδεολογικοί εκπρόσωποι λυτη) βλέπουν ή δεν βλέπουν τις δυσλειτουργίες του καπιταλι- στικού τρόπου παραγωγής και του κάθε κοινωνικοοικονοµικού σχηματισμού γενικότερα. Η Ο- µοσπονδία και τα πράσινα κινή- pata εν γένει δεν πρόκειται ποτέ va προκόψουν, όσο θα εκφέ- ρουν λόγο αταξικό. 3. ΟΓ.Π. λέει πολύ σωστά ότι «αντιπολιτευόµαστε µια ολόκλη- ρη κοινωνία» κι ότι είναι «αδια- νόητο να φοβόμαστε την αποκο- πή από τις αξίες του µέσου wn- Φοφόρου». Όταν όµως λέει συγχρόνως ότι πρέπει να πολι- τευόµαστε «με τα µάτια στραµ- µένα στους πολίτες κι όχι στους πολιτικούς» κινδυνεύει να δη- µιουργήσει παρανόηση. Διότι a- ναμφισβήτητα αρνούμαστε την πολιτική των επαγγελματιών πο- λιτικών, αυτό όµως δεν σηµαίνει ότι η κοινωνία των πολιτών µπο- pel ν΄ αποτελεί τωρινό, σηµερι- v6 στόχο µας. Αν στρέψουµε τα µάτια στους πολίτες της κοινω- νίας που αντιπολιτευόµαστε, θα την πάθουµε όπως οι Ιταλοί µε το πρόσφατο δημοψήφισμα για το κυνήγι. Μονάχα όταν προ- σπαθήσουµε, δοκιµάσουµε και πετύχουμε την συμμετοχική (ά- µεση) δημοκρατία µέσα στην Ο- µοσπονδία (που ακόµη δεν έχου- µε καν αρχίσει), µονάχα τότε θα µπορέσουµε ν΄ αρχίσουμε σιγά σιγά να την «εξάγουμε» προς την κοινωνία που αντιπολιτευό- της κοινωνίας για να στιγµατ(- σουν άτοµα και κινήματα, που προσπαθούν µέσα στην κοινω- via να την αλλάξουν. Ἔτσιπ.χ.ο χαρακτηρισμός των Φεμινιστρι- ών ὡς περιθωριακών είναι εντε- λώς ψευδής και Ιιδεολογικός (µε τη µαρξική, όχι τη μαρξιστική ση- µασία της λέξης), αφού οι γυνα(- κες αυτές διεξάγουν τους αγώ- veg τους 100% µέσα στην κοι- vwvia. Κι av τους δίνεται, είναι επειδή συνοδεύεται από σχε- τλιαστικές, υποτιµητικές παρα- σημασίες που υπονοούνται χω- pls να λέγονται, δηλαδή ότι είναι «αντιφυσιολογικές» (αφού Φυ- σιολογικό είναι «η γυνή να Φο- βείται τον άνδρα»), dpa «λοξές», ίσως και «ολίγον λε- σβίες». Αφού λοιπόν οι λέξεις «περι- θώρις > και «περιθωριακός» είναι Ψευδείς και Ιδεολογικά Φορτι- σµένες, είναι λάθος (που έχω ε- πανειληµµένως διαπράξει) va τις χρησιμοποιούμε για οτιδήποτε άἈλο, εκτός κι αν είναι για ν΄ a- κριβολογήσουµε προκειµένου 1. Κ. Μαρξ, Πρόλογος στο fia µια κριτική της Πολιτικής Οικονομίας. 2. Κ. Μαρξ, Grundrisse, σελ. 77 της έκδοσης, Dietz. 3. Βλ. Thanassis Kalomalos, La science du Materialisme Social, editions Anth- ropos - ΕΚΚΕ, 1984, το κεφάλαιο «H επανάσταση» και Ιδιαίτερα το υποκε- Φάλαιο «Ο Λένιν και η επανάσταση».

περί ατόµων ή οµάδων, που vo- µίζουν ότι μπορούν να ξεφύγουν από την κοινωνία, αν αποσυρ- θούν σε κάποια γωνιά της. As εξετάσουμε τώρα έναν άλ- Ao όρο, που χρησιμοποιεί ο Γ.Π., τον όρο «κοινωνική µειονότη- τα». Εδώ πολύ σωστά διαφορίζει ΟΓ.Π. από τα «κινήματα κοινων!- κής αμφισβήτησης», διότι η «κοι- νωνική μειονότητα» όχι µονο δεν είναι κίνηµα, αλλά µπορεί θαυμάσια και να µην αμφισβητεί καθόλου την κοινωνία. Ἔτσι «κοινωνική μειονότητα» avop- γάνωτη είναι οι ηδονοβλεψίες ή οι βιαστές γυναικών και παιδιών" οργανωμένη αλλά µη αμφισβη- τητική τα µέλη της ελληνικής Ευαγγελικής Εκκλησίας. Συνε- πώς η ιδιότητα ενός ατόμου WS µέλους µιας κοινωνικής µειονό- τητας δεν είναι αρκετή προῦὐπό- θεση για να το κάνει εναλλακτι- κό. Μένουμε µε τα «κινήµατα κοι- νωνικής αμφισβήτησης» κι εδώ απαιτείται κάποια διευκρίνιση. Νομίζω ότι ένα οικολογικό εναλ- λακτικό κίνηµα δεν αρκεί να κα- ταγγέλλει και να αμφισβητεί τη σηµερινή κοινωνία. Πρέπει συγ- χρόνως να έχει συνείδηση ότι δεν προσπαθεί να αποκαταστή- σει τη χαμένη (παρελθούσα) |- σορροπία ανθρώπων -- Φύσης' ότι ακριβώς επειδή θέλει σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων τέτοιες, που δεν υπήρξαν ποτέ στο πα- ρελθόν, αλλά κι επειδή αντιµε- τωπίζει µέσα παραγωγής και µέ- σα ζωής τέτοια που ποτέ δεν προὐπήρξαν, yi’ αυτό προσπα- θεί κι επιζητά µια καινούρια, αλ- λιώτικη κι ανύπαρκτη σ’ οποιο- δήποτε παρελθόν ισορροπία αν- θρώπων - Φύσης. Νομίζω δηλα- δή ότι το οικολογικό εναλλακτι- κό κίνηµα:πρέπει να είναι προο- δευτικό. Αλλά αν είναι έτσι (και το άρθρο του Γ.Π. το εκλαµβάνει ὡς αυτονόητο), τότε η Ιδιότητα του µέλους ενός κινήματος κοι- νωνικής αμφισβήτησης δεν αρ- κεί για να TO κάνει εναλλακτικό, αφού σαφέστατα υπάρχουν κι- νήµατα κοινωνικής αμφισβήτη- σης που είναι αντιδραστικά π.χ. οι παλαιοηµερολογίτες, Οἱ νεο- γάτσι κ.ο.κ. As εξειδικεύσουµε, λοιπόν. Χρειαζόμαστε «προοδευτικά κι- νήματα κοινωνικής αμφισβήτη- σης». Και μπαίνει το ερώτημα: Για να είναι κάποιος µέλος ενός οικολογικού εναλλακτικού κινή- µατος πρέπει να είναι µέλος κά- ποιου προοδευτικού κινήματος κοινωνικής αμφισβήτησης; Μ΄ άλλα λόγια: Το οικολογικό εναλ- λακτικό κίνηµα πρέπει να είναι το άθροισµα των προοδευτικών κινημάτων κοινωνικής αμφισβή- τησης; Η απάντησή µου είναι ότι αυτό δεν είναι ούτε αναγκαίο ού- τε ικανό. Δεν εἶναι αναγκαίο. Εκείνο που προαπαιτείται είναι τό άτο- HO να είναι Φορέας αντίθεσης, κάποιας αμφισβήτησης προς κά- ποιαν από τις αξίες, τις πρακτι- κές, τις λειτουργίες ή τη δοµή της κοινωνίας. Αλλά τέτοιες ap- Φισβητήσεις, τέτοιες αντιθέσεις υπάρχουν χιλιάδες, που δεν χω- ρούν στο καλούπι ενός οργανω- µένου κινήματος κοινωνικής αμ- Φισβήτησης, όπως π.χ. η αντίθε- ση εκείνου του δηµόσιου υπάλ- ληλου, που δεν µπορεί, δεν το ανέχεται να λαδωθε(, η αντίθεση του ανθρώπου, που, εντελώς αντιοικονοµικά, Φθείρει τα Φρέ- να και τα λάστιχά του Φρενάρον- τας απότομα µπροστά σε µια κό- τα ή σε µια γάτα κ.ο.κ. Δεν είναι αρκετό. Η αντίθεση, η αμφισβήτηση, για να έχει πολι- τική αξία, προὐποθέτει ότι το ά- TOO ή το κίνηµα, που τη Φέρει και την εκφέρει, ξεκινώντας απ΄ αυτήν προχωράει σε µια συ- νολικότερη στάση αντίθεσης κι αμϕισβήτησης της κοινωνίας’ 6- τι καταλαβαίνει πως δεν είναι δυ- νατόν ν΄ αλλάξει η κοινωνία µο- νάχα στο επίµαχο σηµείο, που τον / το ενδιαφέρει. Τότε µονά- χα, όταν υπερβεί το «συντεχνια- κό» συμφέρον του, µπορεί να κάνει πολιτική, µονάχα τότε µπορεί να είναι στέλεχος ενός οι- κολογικού εναλλακτικού κινήµα- τος. Ὅπως λοιπόν η κυρία, που πά- ει κάθε µέρα τροφή στο Ζάππειο για τα τρυγόνια, τα κοτσύφια και τα σπουργ/τια, δεν είναι ώριμη, εξ αυτού του λόγου και µόνο, για να είναι εναλλακτικό στέλεχος, έτσι και η «Πρωτοβουλία για την προστασία της νυφίτσας» ήο «Σύνδεσμος γιατην αναγνώριση της αμφιφυλοφιλίας» δεν είναι από µόνο το γεγονός του δεδη- λωμένου σκοπού τους. 5. Φυσικά όσα εξέθεσα εξυπα- κούονται την απαίτηση όλα τα µέλη των οργανώσεων - µελών της Ομοσπονδίας να είναι στελέ- χη και όχι αγελαία µέλη κατά την παλαιοκομµατική και παλαιοκοµ- µουνιστική παράδοση’ αλλά αυ- τό είναι µιά άλλη ιστορία, που δε χωράει προς ανάπτυξη σε τούτο το σημείωμα. Γι΄ αυτό ας έρθου- µε στην τελευταία παρατήρησή µου στο άρθρο του Γ.Π. Κάποιοι, λέει ο Γ.Π. (ξεκινών- τας προφανώς κι αυτοί από την ίδια τη δική του και δική µου αν- τίθεση στο «συνασπισμό κοινω- νικών μειονοτήτων» και στο «πρόγραµµα ...κουβά αθροιστι- κών αιτημάτων»), προτείνουν, a % %, ee Mean 3 5 %% % Ce, Ga i ον ο G, κ νο, %, to AF Megs on %, 4% G Z 4% %& ο ο ορ Ὅε τν © ee ο, % 4 ο %, 4% %% ti, ο 2ο %% νο ο, Ὁ ση ee ο ~ et Oe, ον © gs a %, τς Φ ο 2% ‘3 ο ρω. ος - %, te; κα % ο ο ο ae si %_ EA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ « ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/65

ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ υποθέτω για να σπάσει η «συν- τεχνιακή» λογική, την εισδοχή ατόμων απευθείας ws µελών της Ὁμοσπονδίας, Μια τέτοια πρό- ταση τη νομίζω και ανέφικτη και περιττή, Είναι ανέφικτη, αν δεν αποτραπεί άρδην η σηµερινή ορ- γανωτική δοµή. Είναι περιττή, διότι η Ὁμοσπονδία διαθέτει πλείστες όσες οργανώσεις - µέ- An της µε «ολιστική» προσέγγι- ση στην πολιτική, που σ΄ αυτές μπορούν να προσχωρήσουν τα άτοµα, που αντιτίθενται στη «συντεχνιακή» λογική. Εξάλλου αν αυτά τα άτοµα απαρτίζουν ή- δη κάποιον πυρήνα, μπορούν να ζητήσουν την εισδοχή τους ὡς οργάνωση. Αυτό όµως δεν σηµαίνει ότι δεν µπορεί και δεν πρέπει να χτυπηθεί η αντίληψη, που θέλει την Ὁμοσπονδία «συνασπισμό κοινωνικών μειονοτήτων», κι αυτό µπορεί να γίνει ευκολότερα µε τη µεταφορά αρμοδιοτήτων από τις οργανώσεις - µέλη στις περιφερειακές συνδιασκέψεις (π.χ. τους υποψήφιους βουλευ- τές ή τους υποψήφιους δηµοτι- κούς συμβούλους να µην τους υ- ποδεικνύουν οι οργανώσεις - µέλη αλλά να τους εκλέγουν οι περιφερειακές συνδιασκέψεις). Θανάσης Καλόμαλος Αλλού ο Παππάς κι αλλού ...-TA ράσα του Από τη δηµοτική σύμβουλο κα M. Δ/ζη - Πατσουρέα €Ad- Bape την επιστολή που ακο- λουθε/, αναφερόμενη σε κε[- µενο του Ανδρέα Παππά (Νέα Οικολογία, τ. 73). Φαίνεται, δυστυχώς, ότι από τα κόµµατα που έχει περάσει, οκ. Παππάς έχει πλέον χάσει και ...τ΄ αυγά και τα καλάθια και δεν γνωρίζει και ο ίδιος πού βρίσκεται σήµερα. Είναι αυτό που λένε οι παπατζήδες πέριξ της πλατείας Οµονοίας «Εδώ ο Παππάς, εκεί ο Παπ- πάς, πού είναι ο Παππάς;». Φυσικά, δεν θα κάνω τη χάρη στον κ. Παππά να του απαντήσω στα περί καταγω- γής µου, στην οποία τόσο οι- κοεναλλακτικά αναφέρεται. Ὅμως, αυτό που µπορώ va τον πληροφορήσω είναι ότι είµαι µία από εκείνους τους Ἕλληνες πολίτες, που προτ(- µησαν να µην εξαργυρώσουν ούτε τη συμμετοχή τους στον αντιδικτατορικό αγώνα ούτε τη Φυλάκισή τους στην Ασφάλεια µε κάποια θέση στην κεντρική επιτροπή κά- ποιου κόμματος και προτίµη- σαν να περάσουν αρκετά χρόνια αναζήτησης και προ- βληματισμού, τη στιγµή που κάποιο! άλλοι είχαν βολευτεί σε κάποια κομματική στέγη. Για τα mass media και To star system δεν είμαι εγώ υπεύθυνη, αφού έτυχε και ήµουν η πρώτη Οικολόγος βουλευτής που εκλέχτηκε και η συµµετοχή µου στη Βουλή ήταν καθοριστική λόγω του οριακού της έδρας, γεγονός που προσέλκυσε µεγάλη δη- µοσιότητα. Το να µη θέλει, λοιπόν, κανείς να θυμηθεί τις συγκεκριµένες εκείνες συν- θήκες δεν είναι, επιεικώς, πα- pa κακοήθεια. Θα έπρεπε καλύτερα ο κ. Παππάς να απολογηθεί προ- σωπικά στους Φίλους του για την περιβόητη συνεύρεση πράσινου - κόκκινου, που προσπαθεί να μεθοδεύσει σήµερα µέσα απ΄ τους κόλ- πους της Ὁμοσπονδίας, τη στιγµή που πριν λίγους µήνες αρθρογραφούσε στην εφη- µερίδα Εποχή, υποστηρίζον- τας ακριβώς το αντίθετο. Το ότι «είµαστε εναλλακτι- κοί γιατί εναλλασσόμαστε στη Βουλή» μάλλον του κ. Παππά θα πρέπει να είναι και δίκαια, αφού δηλώνει ότι µε- τέχει λίγο χρονικό διάστηµα στο οικολογικό κίνημα. Και θα ήθελα να ρωτήσω, όταν κάποιοι µετείχαµε ενεργά και ιδρύαµε την “Evwon Πολι- τών, που ξεκίνησε το εγχεί(- ρηµα των ευρωεκλογών, πού άραγε βρισκόταν ο κ. Παπ- πάς και πολλοί άλλοι; Η συµµετοχή µου στο δη- µοτικό ΨηφΦοδέλτιο «ΑΘΗ- ΝΑ», στο οποίο συνευρέθη- καν διάφορα κόμματα, όσο και αν διαφωνεί κανείς µε αυ- τή, ήταν στο πλαίσιο της a- πόφασης της Ὁμοσπονδίας του Ιουνίου 1990, που άφη- νε την ελευθερία στα µέλη της να επιλέξουν τον τρόπο συµµετοχής τους ή όχι στις δημοτικές εκλογές, όπως ε- Ἑάλλου ήταν και η δική του να υποστηρίξει το ψηφοδέλ- τιο «Πολίτες για την ΟΙΚΟλο- γία και την Κοινωνική Αλλη- λεγγύη» µε κόµµατα της εξω- κοινοβουλευτικής Αριστε- pas. Δεν είναι καινούργιες ούτε οι κακόβουλες επιθέσεις ούτε και η χωρίς αρχές πολεμική στο πρόσωπό µου από Tov a- NEA ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ » ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1990/66 ξιότιµο κ. Παππά. Τελευταία, όµως Φαίνεται ότι έχει ava- λάβει kat’ αποκοπή την πα- ραπάνω «εργασία». To dp- θρο του στη Néa ΟΙκολογία διακρίνεται! για δύο πράγµα- τα, στα οποία κερδίζει και τις ανάλογες πρωτιές, πράγμα που µόνο αυτός θα μµπορού- σε να κάνει. Πρώτα, για την αρνητική κριτική του στο κοι- νοβουλευτικό έργο, την πε- ρίοδο που εκπροσωπούσα τους Οικολόγους Εναλλακτι- κούς στη Βουλή και, δεύτε- pov, για TO οικοεναλλακτικό ύφος και ήθος του άρθρου του. Ὅσον αφορά τα ψεύδη ότι εμφανιζόµουν padi µε την A- ναστασία Ανδρεαδάκη, αυτό έγινε δύο Φορές. Όταν µε εἰ- δοποίησαν να παρευρεθώ στην πρώτη συνέντευξη Τύ- που που έδωσε η Αναστασία και όταν µας κάλεσαν µαζί µε µία ραδιοφωνική εκπομπή. Μήπως ο κ. Παππάς θυμάται άλλη; Τέλος, εκφράσεις όπως «κοριτσάκι» κ.ά. δείχνουν το µέγεθος της Φαιδρότητας που κουβαλάει ο κ. Παππάς µέσα στα 20 χρόνια που «με τον ένα ή τον άλλο τρόπο a- σχολείται µε την πολιτική». Μαρ/να An - Πατσουρέα .. AIEUKPIVIOTIKG Ο συνεργάτης µας Ανδρέας Παππάς σχολιάζει: Δεν θα ασχοληθώ προφα- VWs µε το ύφος του κειµένου της κας Δίζη - Πατσουρέα. Ο μόνος λόγος που θεώρησα ό- τι αξίζει να συνεχίσει κανείς ν΄ ασχολείται µαζί της είναι ότι ...αυτή συνεχίζει ν΄ ασχο- λείται µε τους Οικολόγους E- ναλλακτικούς. "H, µάλλον, a- κόµα χειρότερα, διεκδικεί το δικαίωµα να ομιλεί εξ ονόµα- τός τους. Ο καθένας µας ε[- ναι ασφαλώς ελεύθερος να πράξει ό,τι θέλει, να κινηθεί προς όποιον πολιτικό χώρο του αρέσει. Περί ορέξεως ου- δείς λόγος. Ὅμως ο Αντώ- γης Μπριλλάκης δεν συνεχ(- ζει να µιλάει ws EAP ή ο Γιάν- νης Μπούτος ws Ν.Δ. Ἔκα- vav οι άνθρωποι την επιλογή τους (άσχετα av p’ αρέσει ε- µένα ή όχι) και τελείωσε. Exel βρίσκεται, λοιπόν, η διαφο- ρά. Από τη στιγµή που η κα Μ.Π. θα πάψει να ομιλεί δη- µοσία επικαλούµενη τους Οι- κολόγους Εναλλακτικούς, δημιουργώντας έτσι σκόπιµα σοβαρές συγχύσεις, πράγµα- τι κανείς απολύτως λόγος δεν θα υπάρχει να ξανασχο- ληθούμε µαζί της. "Oda τ’ άλλα δεν µε αφο- ρούν. Ὅποιος γνωρίζει πρό- σωπα και πράγματα στην Ο- µοσπονδία, ξέρει πως τα πράγματα έχουν ακριβώς 6- πως τα περιέγραψα στην προηγούµενη Λέα ΟΙκολογ/α. "Oca όλοι, λίγο πολύ, µέσα, γύρω και έξω από την Όμο- σπονδία σιγοκουβεντιάζουν, εγώ απλώς τα έγραψα και a- µαρτίαν ουκ έχω. Τέλος ορι- στικό. Ἔξοδος. A. Παππός

Η ΑΕΕ APFYPOMETAAAEYMATON & ΒΑΡΥΤΙΝΗΣ Σας ενημερώνει για τις Υδροπονικές Καλλιέργειες στη νήσο Μήλο H αντικατάσταση των καλλιεργειών εδάφους από υδροπονικές καλλιέργειες πάνω σε αδρανή υποστρώμµατα σε θερµοκηπιακές εγκαταστάσεις έχει προχωρήσει! τόσο σηµαντικά τα τελευταία χρόνια, σε σηµείο που οἱ κοινοτικοί εταίροι µας υπολογίζουν ότι οι επιφάνειές τους, απότο 1986 µέχρι το 1989, παρουσιάζουν το 40% των εντός θερμοκηπίου καλλιεργειών ενώ καλύπτουν το 80% της παραγωγής τομάτας και το 15% της παραγωγής αγγουριών. Στον τόσο σηµαντικό αυτό τοµέα των υδροπονικών καλλιεργειών η χώρα µας δυστυχώς δεν έχει επιδείξει την ανάλογη προσοχή και πρόοδο, Tap’ όλο που οι υδροπονικές καλλιέργειες, µαζί µε άλλα, αποτρέπουν την συνεχή απολύμανση των εξαντληµένων εδαφών των θερµοκηπιακών καλλιεργειών. Η ΑΕΕ ΑΡΓΥΡΟΜΕΤΑΛΛΕΥΜΑΤΩΝ ἃ ΒΑΡΥΤΙΝΗΣ, η πρώτη παραγωγός περλίτη στην Κοινότητα των 12, κατανοώντας την ανάγκη ανάπτυξης των υδροπονικών καλλιεργειών στη χώρα µας, εγκατέστησε από To 1985 στη νήσο Μήλο πειραματική θερµοκηπιακή µονάδα. Στο διάστηµα αυτό έχει αναπτύξει µια νέα τεχνολογία πάνω στο αδρανές υπόστρωμα διογκωµένου περλίτη για την καλλιέργεια κηπευτικών, της Φράουλας καθώς και την παραγωγή διάφορων σποροφύτων. Απώτερος σκοπός της λειτουργίας της µονάδας είναι η άµεση προώθηση των υδροπονικών καλλιεργειών στα άγονα νησιά µας που δεν έχουν επάρκεια νερού. Πρέπει να τονισθεί ότι ο διογκωµένος περλίτης, σε αντίθεση µε άλλα αδρανή υλικά, δεν μολύνει το περιβάλλον, ενώ µετά την χρήση του στις υδροπονικές καλλιέργειες ενσωματώνεται στο έδαφος, το οποίο και βελτιώνει. Με σκοπό την ενηµέρωση τόσο των παραγωγών όσο και των Γεωργικών Συνεταιρισµών της Μήλου και των πέριξ νησιών πάνω στη σηµασία των υδροπονικών καλλιεργειών στη χώρα µας, η AEE ΑΡΓΥΡΟΜΕΤΑΛΛΕΥΜΑΤΩΝ & ΒΑΡΥΤΙΝΗΣ προγραμματίζει σειρά σεμιναρίων µε προβολή video. Τέλος, αξίζει να αναφερθεί ότι, σε σχέση µε την αποκατάσταση του περιβάλλοντος, για την οποία απαιτείται µαζική παραγωγή σποροφύτων, (δενδρυλλίων και θάμνων) έχει αποδειχθεί από μελέτες, ότι η προσφορά του αδρανούς Περλίτη είναι σηµαντική για την παραγωγή και γρήγορη ανάπτυξή τους.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΟΧΑΣΤΗΣ ΟΙΚΟΛΟΠΙΑ Μαυρομιχάλη 39, Τηλ. 3601956, 3610445, Αθήνα 10 680 ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΟΔΙΝΟΣ: ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΕΣ ΜΙΚΑΛΗΣ ΜΟΔΙΝΟΣ Οικολογική θεώρηση του Ελληνικού περιφερειακού χώι Τους όρους αναθίωώσης της ελληνικής περιφέρειας προσπα- θεί να διερευνήσει αυτός ο τόμος. Όχι εν ονόματι της περιφε- ρειακής ανάπτυξης, έννοιας φθαρμµένης και αναξιόπιστης, αλ- λά εν ονόματι τῆς οικολογικής ισορροπίας, η οποία προὐποθέ- τει τον κοινωνικό μετασχηματισμό. Και στο θιθλίο αυτό του Μιχάλη Μοδινού η επιστηµονικό- τητα υποθάλλεται στον διαρκή έλεγχο της εμπειρίας, της ευαι- σθησίας και της προσωπικής µατιάς αποκτώντας έτσι την αβε- σότητα εκείνη που µόνο. σ᾿ ένα καλό ταξιδιωτικό χρονικό ή µιαν αυθεντική λογοτεχνική μαρτυρία μπορείς να συναντήσεις. ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΚΟΙΝΟΠΡΑΚΤΙΚΗ ΕΠΕ Ιπποκράτους 68, τηλ. 3609197, 3621406, Αθήνα 106 80